Ο Oryctes και ο συμβολισμός των κολεοπτέρων στην Κρήτη
Τα κολεόπτερα, και ειδικά τα σκαθάρια του γένους Oryctes, είχαν σημαντικό ρόλο στην Κρήτη κατά τη μινωική εποχή. Παρότι το πιο γνωστό έντομο με συμβολική αξία στην αρχαιότητα είναι ο αιγυπτιακός σκαραβαίος, στην Κρήτη διαμορφώθηκε μια ξεχωριστή αντίληψη για αυτά τα έντομα.
Τα κολεόπτερα εμφανίζονται αρχικά στην Κρήτη με τη μορφή σκαραβαίων κατά την ΠΜ ΙΙΙ-ΜΜ ΙΑ, κυρίως σε ταφές και μινωικά αντικείμενα, δείχνοντας πως οι Μινωίτες γνώριζαν νωρίτερα την ύπαρξή τους. Επηρεασμένοι από την Αίγυπτο, επιλέγουν να μιμηθούν δύο οικογένειες: α) το σκαραβαίο και β) τον Copris (ή Oryctes).
Σχετικά με το σκαραβαίο, η χρήση του στην Αίγυπτο και στην Κρήτη δείχνει φυλακτικό χαρακτήρα για ζωντανούς και νεκρούς. Στην Κρήτη, οι σκαραβαίοι αναπαράγονται με μεγάλη λεπτομέρεια, αλλά έχουν τοπικά χαρακτηριστικά κατασκευής, κάτι που υποδηλώνει α) την ισχυρή σύνδεση με την Αίγυπτο και β) την αφομοίωση του συμβόλου.
Όμως, περισσότερα ενδιαφέροντα στοιχεία προκύπτουν από το δεύτερο γένος, το Oryctes (που συχνά συγχέεται ή συνδέεται με το Copris). Τα γένη αυτά έχουν βρεθεί σε οικίες, ιερά κορυφής (π.χ. Γιούχτα, Πισκοκέφαλο, Πέτσοφα, Πρίνια) και σε δάπεδα βωμών. Διακρίνονται από επιμήκεις αυλακώσεις στο σκληρό περίβλημα και από το χαρακτηριστικό κέρατο στα αρσενικά.
Ο Petrakis έχει επισημάνει ότι τα αρσενικά αποτυπώνονται συχνότερα από τα θηλυκά, πιθανόν γιατί κατά την εκκόλαψη τα αρσενικά παραμένουν περισσότερο στην επιφάνεια ενώ τα θηλυκά μένουν μέσα στο χώμα. Η πλειονότητα των ευρημάτων βρίσκεται σε ιερά κορυφής, σπανιότερα σε σπίτια. Στο ιερό κορυφής του Πρίνια έχει ταυτοποιηθεί ένα ρυτό αγγείο που ο Ν. Πλάτων αρχικά είχε ταυτίσει με το γένος Oryctes, ενώ ο Rutkowski πρότεινε ότι ανήκει στο είδος Copris hispanus. Παρόμοια ομοιώματα βρέθηκαν και σε άλλα ιερά κορυφής της ΜΜ περιόδου, με οπές προφανώς για να μπαίνουν υγρά.
Η σημασία τους δεν μπορεί να συνδεθεί με τον αιγυπτιακό σκαραβαίο, όπως συμφωνούν οι Petrakis, Davara και Rutkowski, διότι α) οι κύκλοι ζωής των εντόμων αυτών διαφέρουν και β) έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά. Οι τρεις μελετητές συμφωνούν με τον Rutkowski ότι το έντομο συνδέεται με την εκτροφή προβάτων, την κύρια πηγή της μινωικής οικονομίας, και θεωρούν τα έντομα αυτά καλό οιωνό για τη σοδειά.
Ο Rutkowski επίσης συνδέει τα σκαθάρια με τις αινιγματικές σφαίρες που βρέθηκαν στα ιερά κορυφής και που αντιπροσωπεύουν την κοπριά προβάτων. Η χρήση τους σχετίζεται με τα θηλαστικά, των οποίων τα απορρίμματα τρέφονται, και με την καλή γεωργική σοδειά, όπως φαίνεται και από κείμενα της Γραμμικής Β΄. Για το αν ήταν ιερό έντομο δεν υπάρχουν σαφείς αποδείξεις, μόνο ο Rutkowski προτείνει ότι ίσως αντιπροσώπευε μια θεά ουρανού και γης, στην οποία προσέφεραν ομοιώματα σκαθαριών μεγαλύτερα από το πραγματικό μέγεθός τους για να πολλαπλασιάσει τα πρόβατά τους.
Αυτή η θεότητα πιθανότατα ήταν κρητική επινόηση και εμφανιζόταν στα βουνά είτε σαν γυναικεία μορφή είτε σαν ανεικονική παρουσία. Η άποψη αυτή στηρίζεται σε αποτύπωμα σφραγίδας και στην εκτίμηση του Rutkowski ότι στα ιερά κορυφής αρχικά λατρευόταν γυναικεία θεότητα και αργότερα κάποιες ανδρικές.
Συνοπτικά, τα κολεόπτερα στην Κρήτη δεν περνούν απαρατήρητα. Εντάσσονται τόσο στην αιγυπτιακή όσο και στην τοπική φαντασία, με ερμηνείες που συχνά βασίζονται σε παρερμηνείες του κύκλου ζωής τους και σε επιλεκτική επιλογή ειδών. Η σημασία τους κυμαίνεται από θεότητες, φυλακτά, έως αντικείμενα προσφοράς σε συγκεκριμένες περιστάσεις.
Βιβλιογραφία :
PETRAKIS V.P., ‘’The religious significance of insects in the Aegean Bronze Age: Three notes ‘’ Aegaeum, Forthcoming in the proceedings of the 14th International Aegean Conference PHYSIS, επιμέλεια G. Touchais, R. Laffineur, F. Rougemont, H. Procopiou , S. Andreou, τεύχος 37, 2012,525-30
RUTKOWSKI B., The cult places of the Aegean,1986
WEGNER J., ‘’The evolution of ancient Egyptian seals and sealing systems’’, Seals and Sealing in the Ancient World Case Studies from the Near East, Egypt, the Aegean, and South Asia, Ameri M., Costello S., Jamison G., Scott J.,(ed.),2018,229-257
WERNESS H., The continuum ecyclopedia of Animal symbolism in art,2006
ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΚΗ Μ., ‘’Σκαραβαίοι’’, Κρήτη- Αίγυπτος Πολιτισμικοί Δεσμοί Τριών Χιλιετιών. Καρέτσου, Α., (επιμ.),2000, 302-333
«Πήλινο ειδώλιο σκαθαριού- ρινόκερου (Oryctes),1700- 1500 π.Χ, από το Ιερό κορυφής Πισκοκέφαλο , φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου»
Άγονη γραμμή 