ខន្តិ និងសោរច្ចៈ
ខន្តិ សេចក្តីអត់ធ្មត់
សោរច្ចំ ការប្រព្រឹត្តល្អ ឬស្លូតមិនកោងកាច
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ខន្តិ បានដល់ អធិវាសនខន្តិ ដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា “តត្ថ កតមា ខន្តិ? យា ខន្តិ ខមនតា អធិវាសនតា អចណ្ឌិក្កំ អនស្សុរោបោ អត្តមនតា ចិត្តស្ស បណ្តាធម៌ទាំងនោះ ខន្តិ តើដូចម្តេច? គឺ ភាពអត់ធ្មត់ ការអត់សង្កត់ ភាពមិនកាច មិនព្រហើន ភាពនៃចិត្តរីករាយ” ។
អាជ្ជវៈ និងមទ្ទវៈ
អាជ្ជវំ សេចក្តីស្លូតត្រង់
មទ្ទវំ ( លជ្ជវំ ) ចិត្តទន់ ( ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីអៀនខ្មាស )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា អាជ្ជវំ បានដល់ ភាពមិនស្លូតត្រង់ ៣ ប្រភេទ គឺ គោមុត្តវង្កតា ចន្ទវង្កតា និង នង្គលកោដិវង្កតា ។ អធិប្បាយថា ភិក្ខុរូបខ្លះ ក្នុងបឋមវ័យ ប្រព្រឹត្តអនេសនៈ ២១ និងអគោចរ ៦ តែក្នុងមជ្ឈិមវ័យ និងបច្ឆិមវ័យ ជាអ្នកមានសេចក្តីខ្មាសអៀន ប្រាថ្នាការសិក្សា, នេះឈ្មោះថា គោមុត្តវង្កតា ( វៀចវេរដូចទឹកនោមគោ ) ។ ភិក្ខុរូបខ្លះក្នុងបឋមវ័យ និងបច្ឆិមវ័យ បំពេញចាតុប្បារិសុទ្ធិសីល មានសេចក្តីអៀនខ្មាស រង្កៀស ប្រាថ្នាចំពោះការសិក្សា
ជនពាលប៉ុណ្ណោះរមែងលិចលង់ក្នុងលោកនេះ
ប្រារព្ធចំពោះអភយរាជកុមារ
ឯថ បស្សថិមំ លោកំ ចិត្តំ រាជរថូបមំ
យត្ថ ពាលា វិសីទន្តិ នត្ថិ សង្គោ វិជានតំ ។
អ្នកទាំងឡាយ ចូរមកមើលលោកនេះ ដ៏ត្រកាលដូចរាជរថ ជនពាលទាំងឡាយ រមែងលិចលង់ ក្នុងលោកណា សេចក្ដីជាប់ជំពាក់ក្នុងលោកនោះ រមែងមិនមាន ដល់ជនជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ ដែលដឹងច្បាស់ទេ ។
សេចក្តីឈ្លាសក្នុងហេតុ និងមិនមែនហេតុ
ឋានកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងហេតុ
អដ្ឋានកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងមិនមែនហេតុ
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ឋានកុសលតា គឺ បញ្ញាដែលអាចក្នុងការកំណត់ឋានៈយ៉ាងនេះថា “ចក្ខុ រូប ជាឋានៈ និងជាហេតុនៃចក្ខុវិញ្ញាណ ដែលកើតឡើងដោយធ្វើចក្ខុឲ្យជាទីតាំង និងធ្វើរូបឲ្យជាអារម្មណ៍ លោកពោលទុកក្នុងព្រះអភិធម្មយ៉ាងនេះថា “យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតុបច្ចយា ឧប្បាទាយ តំ តំ ឋានន្តិ យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា ការដឹង ការយល់ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ថាជាហេតុ ជាបច្ច័យ អាស្រ័យទាំងឡាយណាៗ ធម៌នោះៗ ចាត់ថាជាឋានៈ” ។
សេចក្តីឈ្លាសក្នុងអាយតនៈ និងបដិច្ចសមុប្បាទធម៌
អាយតនកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងអាយតនៈ
បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទធម៌
អធិប្បាយ
ពាក្យថា អាយតនកុសលតា គឺ បញ្ញាក្នុងការរៀនយក ការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ការយល់ អាយតនៈ ១២ ដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា “ទ្វាទសាយតនានិ ចក្ខាយតនំ … ធម្មាយតនំ ។ យា តេសំ អាយតនានំ អាយតន-កុសលតា បញ្ញា បជាននា ភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងអាយតនៈ គឺ ការដឹង ការយល់ក្នុងអាយតនៈ ១២ គឺ ចក្ខាយតនៈ ។ល។ ធម្មាយតនៈ” ។ ន័យម្យ៉ាងទៀត ទាំងភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងធាតុ ឈ្លាសក្នុងមនសិការ ទាំងភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងអាយតនៈ រមែងគួរ ក្នុងការរៀនយក ការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ការស្តាប់ ការពិចារណា ការដឹងច្បាស់ និងការសម្លឹងពិនិត្យ ។ ចំណែកសេចក្តីផ្សេងគ្នា ក្នុងធម៌ទាំងនេះ មានដូច្នេះ ការស្តាប់ ការរៀនយក និងការសម្លឹងពិនិត្យ ជាលោកិយ ។ ការដឹងច្បាស់ ជាលោកុត្តរ, ការពិចារណា ការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ជាលោកិយ និងលោកុត្តរលាយគ្នា ។
សេចក្តីឈ្លាសក្នុងធាតុ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត
ធាតុកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងធាតុ
មនសិការកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត
( សង្គីតិសូត្រ ធម៌ពួក ២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ធាតុកុសលតា គឺ បញ្ញាក្នុងការស្តាប់ ការទ្រទ្រង់ ការពិចារណា និងការដឹងច្បាស់ ដែលជាគ្រឿងកំណត់សភាវៈនៃធាតុ ១៨ ដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា “អដ្ឋារស ធាតុយោ ចក្ខុធាតុ … មនោវិញ្ញាណធាតុ ។ យា តាសំ ធាតូនំ កុសលតា បញ្ញា បជាននា ភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងធាតុ គឺការដឹង យល់ ក្នុងធាតុទាំង ១៨ គឺ ចក្ខុធាតុ ។ល។ មនោវិញ្ញាណធាតុ” ។
សេចក្តីឈ្លាសក្នុងសមាបត្តិ និងក្នុងការចេញចាកសមាបត្តិ
សមាបត្តិកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងសមាបត្តិ
សមាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការចេញចាកអាបត្តិ
( សង្គីតិសូត្រ ធម៌ពួក ២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា សមាបត្តិកុសលតា គឺការដឹង ការយល់ក្នុងរឿងកំណត់អប្បនា ព្រមទាំងបរិកម្ម ដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា “អត្ថិ សវិតក្កសវិចារា សមាបត្តិ, អត្ថិ អវិតក្កវិចារមត្តា សមាបត្តិ, អត្ថិ អវិតក្កអវិចារា សមាបត្តិ ។ យា តាសំ សមាបត្តីនំ កុសលតា បញ្ញា បជាននា ភាពជាអ្នកឈ្លាស ដឹង យល់ក្នុងរឿងសមាបត្តិ ទាំងនោះ មាន ទាំងសមាបត្តិដែលមានវិតក្កវិចារ, សមាបត្តិដែលមិនមានវិតក្ក មានត្រឹមតែវិចារ, សមាបត្តិដែលមិនមានទាំងវិតក្ក ទាំងវិចារ” ។
ទិដ្ឋធម្មិកធម៌ ធម៌ដែលនាំឲ្យកើតប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ៤ យ៉ាង
ទិដ្ឋធម្មិកធម៌ គឺហេតុឲ្យកើតផលប្រយោជន៍ក្នុងពិភពលោកនេះ មាន ៤ គឺ៖
១. ការប្រឹងប្រែងធ្វើការងារ មិនខ្ជិលច្រអូសជានិច្ច ឈ្មោះថា ឧដ្ឋានសម្បទា ។
២. ការថែរក្សាដោយយកចិត្តទុកដាក់ជានិច្ច ឈ្មោះថា អារក្ខសម្បទា ។
៣. ភាពជាអ្នកគប់មិត្តល្អ ឈ្មោះថា កល្យាណមិត្តតា ។
៤. ភាពនៃការចិញ្ចឹមជីវិតតាមលទ្ធភាព ឈ្មោះថា សមជីវីតា ។
បុគ្គលអ្នកមិនប្រមាទ ដូចព្រះចន្ទរះផុតចាកពពក
សេចក្តីឈ្លាសក្នុងអាបត្តិ និងឈ្លាសក្នុងការចេញចាកអាបត្តិ
អាបត្តិកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងអាបត្តិ
អាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការចេញចាកអាបត្តិ
( សង្គីតិសូត្រ ធម៌ពួក ២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា អាបត្តិកុសលតា គឺភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងអាបត្តិ ដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា “បញ្ចបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តិយោ, សត្តបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តិយោ ។ យា តាសំ អាបត្តីនំ អាបត្តិកុសលតា បញ្ញា បជាននា ភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងអាបត្តិ គឺការដឹង ការយល់ក្នុងអាបត្តិ ៥ កង អាបត្តិ ៧ កងនោះ” ។
ភាវៈជាអ្នកដែលគេប្រដៅងាយ និងមានមិត្តល្អ
សោវចស្សតា ភាវៈជាអ្នកដែលគេប្រដៅងាយ
កល្យាណមិត្តតា ភាវៈជាអ្នកមានមិត្តល្អ
អធិប្បាយ
ភាវៈជាអ្នកដែលគេប្រដៅងាយ និងភាវៈជាអ្នកមានមិត្តល្អ គប្បីជ្រាបដោយន័យផ្ទុយគ្នានឹងពាក្យដែលពោលមកហើយ។ គុណធម៌ទាំង ២ ប្រការនេះ ក្នុងទីនេះ លោកពោលលាយគ្នាទាំងលោកិយ ទាំងលោកុត្តរ ៕
អត្ថបទដែលទាក់ទង ៖ ភាពជាអ្នកដែលគេប្រដៅក្រ និងមានមិត្តអាក្រក់
ភាពជាអ្នកដែលគេប្រដៅក្រ និងមានមិត្តអាក្រក់
ទោវចស្សតា ភាវៈជាអ្នកដែលគេប្រដៅក្រ
បាបមិត្តតា ភាវៈជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់
( សង្គីតិសូត្រ ធម៌ពួក ២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ទោវចស្សតា នោះ មានបទវិគ្រោះដូច្នេះ ៖ ការពោលប្រដៅក្នុងបុគ្គលនេះ ដែលច្រើនតែកាន់យកខាងខុស ត្រេកអរតែក្នុងធម៌ដែលជាសឹកសត្រូវ ការមិនអើពើ មិនគោរព មិនទទួលស្តាប់បង្គាប់ ហេតុនោះ បុគ្គលនេះទើបឈ្មោះថា ទុព្វចោ ( អ្នកប្រដៅក្រ ) អំពើរបស់បុគ្គលដែលប្រដៅក្រនោះ ឈ្មោះថា ទោវចស្សំ, ភាវៈរបស់ទោវចស្សៈនោះ ឈ្មោះថា ទោវចស្សតា ( ភាវៈនៃអំពើរបស់អ្នកប្រដៅក្រ, ភាពជាអ្នកប្រដៅក្រ ) ។ ភាពជាអ្នកដែលគេប្រដៅក្រនេះ មានសម្តែងទុកក្នុងព្រះអភិធម្មថា “តត្ថ កតមា ទោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ ទោវចស្សាយំ បណ្តាធម៌ទាំងនោះ ទោវចស្សតា តើដូចម្តេច? គឺភាពជាអ្នកដែលគេប្រដៅបានដោយកម្រ ក្នុងកាលសហធម្មិកស្តីប្រដៅ” ។ ទោវចស្សតានោះ ដោយអង្គធម៌ បានដល់ សង្ខារក្ខន្ធ តែអាចារ្យខ្លះពោលថា ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃខន្ធទាំង ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការដូច្នេះ ។
ពាក្យថា បាបមិត្តតា មានបទវិគ្រោះដូច្នេះ ៖ មនុស្សអាក្រក់ទាំងឡាយ មានមនុស្សមិនមានសទ្ធាជាដើម ជាមិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ គេទើបឈ្មោះថា បាបមិត្តោ ( អ្នកមានមិត្តអាក្រក់ជាមិត្ត ), ភាវៈនៃបាបមិត្តនោះ ឈ្មោះថា បាបមិត្តតា ( ភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់ ) ។ ភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់នេះ មានសម្តែងទុកក្នុងព្រះអភិធម្មយ៉ាងនេះថា “តត្ថ កតមា បាបមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា អស្សទ្ធា ទុស្សីលា អប្បស្សុតា មច្ឆរិនោ ទុប្បញ្ញា។ យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា ភជនា សំភជនា ភត្តិ សំភត្តិ តំសម្បវង្កតា បណ្តាធម៌ទាំងនោះ បាបមិត្តតា តើដូចម្តេច? គឺ ការសេព ការជិតដិតនឹងគ្នា ការត្រូវគំនិតគ្នា ការគប់រកគ្នា ការស្របគំនិតគ្នាសេចក្តីស្រឡាញ់គ្នា ការជិតស្និទ្ធនឹងគ្នា ភាពនៃបុគ្គលមូលមិត្រនឹងគ្នា នឹងមនុស្សដែលមិនមានសទ្ធា ទ្រុស្តសីល ចេះដឹងតិច ជាមនុស្សកំណាញ់ គ្មានប្រាជ្ញា” ។ សូម្បីបាបមិត្តតានោះ ដោយអង្គធម៌ ក៏គប្បីជ្រាបដូចគ្នានឹងទោវចស្សតា ។
***[ ពាក្យថា មិនមានសទ្ធា គឺ រមែងមិនជឿការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះតថាគតជាដើម ]
ហិរិ និងឱត្តប្ប
ហិរិ សេចក្តីខ្មាសបាប
ឱត្តប្ប សេចក្តីក្តៅនឹងបាប
( សង្គីតិសូត្រ ធម៌ពួក ២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ហិរិ ឱត្តប្ប បានដល់ សេចក្តីខ្មាស និងសេចក្តីតក់ស្លុត ដែលលោកសម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា “យំ ហិរី-យតិ ហិរីយិតព្វេន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្វេន សេចក្តីខ្មាសដោយវត្ថុដែលគួរខ្មាស តក់ស្លុតចំពោះដោយវត្ថុដែលគួរតក់ស្លុត” ។ ប្រការមួយទៀត បណ្តាធម៌ទាំង ២ យ៉ាងនេះ ហិរិ មានសមុដ្ឋានពីខាងក្នុង ឱត្តប្ប មានសមុដ្ឋានពីខាងក្រៅ ហិរិ មានខ្លួនជាធំ ( អត្តាធិបតេយ្យ ) ឱត្តប្ប មានលោកជាធំ ( លោកាធិបតេយ្យ ) ហិរិតាំងឡើងព្រោះសេចក្តីខ្មាសអៀនក្នុងចិត្ត ឱត្តប្ប តាំងឡើងព្រោះសភាវៈ គឺសេចក្តីតក់ស្លុត ។ ពាក្យអធិប្បាយដោយពិស្តារក្នុងរឿងហិរិ និងឱត្តប្បនេះ បានពោលទុកដោយសព្វគ្រប់ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ។
អត្ថបទទាក់ទង ៖ អហិរិក និងអនោត្តប្ប
អហិរិក និងអនោត្តប្ប
អហិរិកំ សេចក្តីមិនខ្មាសបាប
អនោត្តប្បំ សេចក្តីមិនក្តៅនឹងបាប ឬមិនខ្លាចបាប
( សង្គីតិសូត្រ ធម៌ពួក ២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា អហិរិក បានដល់ សេចក្តីមិនខ្មាស ដែលលោកសម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា “យំ ន ហិរីយតិ ហិរីយិតព្វេន សេចក្តីមិនខ្មាសក្នុងវត្ថុដែលគួរខ្មាស” ។ ពាក្យថា អនោត្តប្បំ បានដល់ អាការដែលមិនភ័យខ្លាច ដែលលោកសម្តែងទុកថា “យំ ន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្វេន សេចក្តីមិនភ័យខ្លាចក្នុងវត្ថុដែលគួរភ័យខ្លាច” ៕
ភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ
ភវទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋិ [ សេចក្តីយល់ឃើញថាលោកទៀង ]
វិភវទិដ្ឋិ វិភវទិដ្ឋិ [ សេចក្តីយល់ឃើញថាលោកដាច់សូន្យ ]
( បិដកលេខ ១៩/១៣២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ភវទិដ្ឋិ ( នេះ ) សេចក្តីទៀង លោកហៅថា ភវៈ គឺ ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអំណាចសេចក្តីយល់ឃើញថាទៀង សូម្បីទិដ្ឋិនោះមានសម្តែងដោយលម្អិតពិស្តារនៅក្នុងគម្ពីរព្រះអភិធម្មដោយន័យជាដើមថា “តត្ថ កតមា ភវទិដ្ឋិ? ‘ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ច បណ្តាទិដ្ឋិទាំងនោះ ភវទិដ្ឋិតើដូចម្តេច? គឺទិដ្ឋិ បានដល់សេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា ‘ខ្លួនមាន លោកមាន” ដូច្នេះ ។
ពាក្យថា វិភវទិដ្ឋិ ( នេះ ) ការដាច់សូន្យ លោកហៅថា វិភវៈ គឺទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអំណាចការយល់ឃើញថាដាច់សូន្យ សូម្បីទិដ្ឋិនោះ លោកក៏សម្តែងដោយពិស្តារក្នុងគម្ពីរព្រះអភិធម្មដូចគ្នា ដោយន័យជាដើមថា “តត្ថ កតមា វិភវទិដ្ឋិ? ‘ន ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ច បណ្តាទិដ្ឋិទាំងនោះ វិភវទិដ្ឋិតើដូចម្តេច? គឺទិដ្ឋិ បានដល់សេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា ‘ខ្លួនមិនមាន លោកមិនមាន” ដូច្នេះ ៕
អវិជ្ជា និងភវតណ្ហា
អវិជ្ជា អវិជ្ជា [ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងអរិយសច្ច មានទុក្ខសច្ចជាដើម ]
ភវតណ្ហា ភវតណ្ហា [ សេចក្តីប្រាថ្នា សេចក្តីត្រេកត្រអាលក្នុងភព ]
( សង្គីតិសូត្រ បិដកលេខ ១៩/៣១-៣២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា អវិជ្ជា បានដល់ ការមិនដឹងក្នុងសច្ចៈ មានទុក្ខជាដើម ។ សេចក្តីពិស្តារសូមមើលនៅក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។
ពាក្យថា ភវតណ្ហា សំដៅដល់ សេចក្តីប្រាថ្នាភព ។ សមដូចព្រះតម្រាស់ថា “តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ បណ្តាតណ្ហាទាំងនោះ ភវតណ្ហាតើដូចម្តេច? គឺសេចក្តីពេញចិត្ត ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភព” ដូច្នេះជាដើម ៕
នាម និងរូប
នាមញ្ច នាម [ ប្រែថា ញ៉ាំងគ្នានឹងគ្នាឲ្យទន់ទៅក្នុងអារម្មណ៍ ]
រូបញ្ច រូប [ ប្រែថា វិនាស លំបាក ដោយក្តៅត្រជាក់ជាដើម ]
( សង្គីតិសូត្រ បិដកលេខ ១៩/១៣១ )
អធិប្បាយ
បណ្តានាម និងរូបទាំងពីរនោះ នាម បានដល់ អរូបក្ខន្ធ ៤ [ វេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ សង្ខារក្ខន្ធ និងវិញ្ញាណក្ខន្ធ ] និងនិព្វាន ១ ។ បណ្តាធម៌ទាំងនេះ ខន្ធ ៤ ឈ្មោះថា នាម ដោយអត្ថថា បង្អោនទៅ [ នាមដ្ឋេន នាមំ ] ពាក្យថា ដោយអត្ថថា បង្អោនទៅ សេចក្តីថា ដោយអត្ថថា ធ្វើនូវឈ្មោះ ( នាមករណ ) ។ ដូចជាឈ្មោះថា ព្រះបាទមហាសម្មត មានព្រះនាមថា “មហាសម្មត ក៏ព្រោះមហាជនសន្មតិ ( លើកតម្កើង, នាំគ្នាចំណាំ ) ឬដូចឪពុកម្តាយ ដាក់ឈ្មោះឲ្យជាទីចំណាំដល់កូន យ៉ាងនេះថា “ឈ្មោះតិស្សៈ ឈ្មោះបុស្សៈ” ឬដូចជាឈ្មោះដែលបានមក ដោយគុណសម្បត្តិថា “ធម្មកថិក វិនយធរ” ជាដើម យ៉ាងណា, ខន្ធទាំងឡាយមានវេទនាជាដើម រមែងមានឈ្មោះយ៉ាងនោះក៏ទេ ។ តាមពិត វេទនាជាដើម រមែងមានឈ្មោះរបស់ខ្លួនកើតឡើង ( ដោយខ្លួនឯង ) ដូចមហាប្រឹថពីជាដើម ។ កាលខន្ធទាំងឡាយនោះកើតឡើងហើយ ឈ្មោះរបស់ខន្ធទាំងឡាយនោះ ក៏ជាការដែលកើតឡើងដោយ
សត្វទាំងឡាយ តាំងនៅបានព្រោះសង្ខារ
សព្វេ សត្តា សង្ខារដ្ឋិតិកា ពួកសត្វទាំងអស់ឋិតនៅបាន ព្រោះអាស្រ័យសង្ខារ
( សង្គីតិសូត្រ បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៣០ )
អធិប្បាយ
ក្នុងពាក្យនេះ បច្ច័យដូចដែលបានពោលមកហើយក្នុងពាក្យខាងក្រោយនោះឯង លោកក៏ហៅថា សង្ខារ ព្រោះតាក់តែងផលរបស់ខ្លួន ។ អាហារប្បច្ច័យបានពោលមកហើយ ក្នុងខាងក្រោយ , សេចក្តីផ្សេងគ្នានៃពាក្យទាំងពីរនេះ តែបន្តិចប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបញ្ហានេះ ក៏គឺ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកសង្ខារប្បច្ច័យ ។ ( ប៉ុន្តែ ) ព្រះមហាសិវត្ថេរពោលថា “កាលកាន់យកយ៉ាងនេះថា “អាហារដោយត្រង់ កាន់យកហើយក្នុងខាងក្រោយ, ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអាហារដោយអម ដូច្នេះ សេចក្តីផ្សេងគ្នាក៏នឹងប្រាកដឡើង, ប៉ុន្តែលោកមិនបានកាន់យក ( យ៉ាងនោះ )” ។ តាមពិត ធម៌ដែលជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ ទាំងដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយគួរនឹងបានបច្ច័យនោះឯង ។ ដែលឈ្មោះថា ធម៌ វៀរចាកបច្ច័យរមែងមិនមាន, បណ្តាធម៌ទាំង ២ យ៉ាងនោះ ធម៌ដែលមិនជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ ដូច ស្មៅ ដើមឈើ និងវល្លិជាដើម រមែងមានរសផែនដី និងរសទឹកជាបច្ច័យ, ព្រោះកាលភ្លៀងមិនធ្លាក់ ស្មៅជាដើម ក៏ក្រៀមស្វិត ។ តែកាលភ្លៀងធ្លាក់ ក៏ត្រឡប់ទៅជាខៀវស្រស់ ។ រសផែនដី និងរសទឹក ជាបច្ច័យ របស់ស្មៅជាដើមទាំងនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ ។ ធម៌ដែលជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយមានជាអាទិថា អវិជ្ជា តណ្ហា កម្ម អាហារ, ជាបច្ច័យ បច្ច័យក្នុងខាងក្រោយនោះឯង លោកហៅថា អាហារ ( តែ ) ក្នុងទីនេះ លោកហៅថា សង្ខារ ព្រោះសេចក្តីផ្សេងគ្នាក្នុងរឿងនេះ មានត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ៕
អត្ថបទដែលទាក់ទង ៖ សត្វទាំងឡាយ តាំងនៅបានដោយសារអាហារ
សត្វទាំងឡាយ តាំងនៅបានដោយសារអាហារ
សព្វេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា ពួកសត្វទាំងអស់ឋិតនៅបាន ព្រោះអាស្រ័យអាហារ
( សង្គីតិសូត្រ បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៣០ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា សព្វេ សត្តា សំដៅយក សត្វទាំងឡាយទាំងពួង ក្នុងភពទាំងអស់ គឺក្នុងកាមភពជាដើម ក្នុងសញ្ញីភពជាដើម និងក្នុងឯកវោការភពជាដើម ។ ពាក្យថា អាហារដ្ឋិតិកា ព្រោះមានបទវិគ្រោះថា អាហារតោ ឋិតិ ឯតេ-សន្តិ អាហារដ្ឋិតិកា “សត្វទាំងឡាយនោះ តាំងនៅបានព្រោះអាហារ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អាហារដ្ឋិតិកា” អ្នកដែលតាំងនៅបានព្រោះអាហារ” ។ អាហាររមែងជាហេតុនៃការតាំងនៅបាននៃសព្វសត្វ ដោយប្រការដូច្នេះ ។
ភិក្ខុលះអង្គ ៥ ប្រកបដោយអង្គ ៥ មានឈ្មោះថា ជាឧត្តមបុរស
ភិក្ខុលះអង្គ ៥ ប្រកបដោយអង្គ ៥ ហៅថាជាឧត្តមបុរស មានគុណគ្រប់គ្រាន់ ប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ក្នុងធម្មវិន័យនេះ ។
អង្គ ៥ ដែលភិក្ខុត្រូវលះ
១. កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ បានលះកាមច្ឆន្ទៈ
២. ព្យាបាទោ បហីនោ ហោតិ លះព្យាបាទ
៣. ថីនមិទ្ធំ បហីនំ ហោតិ លះថីនមិទ្ធៈ
៤. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ លះឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ
៥. វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ លះវិចិកិច្ឆា
សិក្សាព្រះធម៌ 