(Courtesy:Faceboook)

અંખની પણ શી ગરૂરી હોય છે _રશીદ મીર

અંખની પણ શી ગરૂરી હોય છે.

સ્પર્શ એનો કયાઁ જરૂરી હોય છે.

એ વિના વાંકેજ ઝૂરી હોય છે.

જાત પર કોને સબૂરી હોય છે.

સ્વપ્નવત મળવાનુઁ માઁડી વાળજે

માઁડ ઈચ્છાઓ ઢબૂરી હોય છે.

એક ભવ લાગે છે અંતર કાપતાઁ

બે કદમ જેટલીજ દૂરી હોય છે.

સ્વર્ગ છોડી જનારો અંશ છુઁ,

’મીર’ ને ક્યાઁ જી હજૂરી હોય છે.

_ રશીદ મીર

(ખાલી હાથનો વૈભવ-24)

01-04-2021

વડા પ્રધાને બંગલાદેશમાં બંગલાદેશના વડા પ્રધાનની ઉપસ્થિતિમાં દાવો કર્યો હતો કે તેમણે બંગલાદેશની મુક્તિ માટેના સત્યાગ્રહમાં ભાગ લીધો હતો, એટલું જ નહીં તેને માટે જેલમાં પણ ગયા હતા. આ કથન પછી વડા પ્રધાનની સોશ્યલ મીડિયા પર ઠેકડી ઉડાડવામાં આવી રહી છે. દેશના વડા પ્રધાનની ઠેકડી ઉડતી હોય એ જોઇને દુઃખ કરતાં શરમ વધુ અનુભવાય છે. શા માટે આવી મેળમાથા વિનાની વાતો કરીને તેઓ પોતાની અને દેશની પ્રતિષ્ઠા ઘટાડે છે અને એ પણ વિદેશની ભૂમિમાં? આવું પાછું આ પહેલીવાર નથી બન્યું અનેકવાર બન્યું છે. ગમે તે બોલવું એ તેમની રોકી ન શકાય એવી આદત છે કે પછી તેમની રાજકીય શૈલીનો હિસ્સો છે એવો પણ સવાલ લોકો કરે છે.

બંગલાદેશની મુક્તિ માટે ભારતમાં કોઈ સત્યાગ્રહ શા માટે કરે? કરે તો કોની સામે કરે? ભારત સરકારે પશ્ચિમ પાકિસ્તાનના લશ્કર દ્વારા પૂર્વ પાકિસ્તાનના ગરીબ લાચાર બંગાળી મુસલમાનો ઉપર કરવામાં આવી રહેલા અત્યાચારો રોકવા માટે પહેલ કરવી જોઈએ કે દરમ્યાનગીરી કરવી જોઈએ એવી માગણી સાથે સાહેબે સત્યાગ્રહ કર્યો હતો એવો ખુલાસો પણ આપી શકાય એમ નથી, કારણ કે આવી માગણી કોઈ કરે એ પહેલાં જ ભારત સરકાર પૂર્વ પાકિસ્તાનના મામલામાં સક્રિય હતી. હકીકતમાં ભારત સરકાર અને ભારતીય લશ્કર બંગલાદેશનાં મુક્તિદાતા અને સ્થાપક બન્ને છે. બંગલાદેશ વિષે સેંકડો પુસ્તકો લખાયાં છે જેમાં એક સરખી આ જ વાત કહેવાઈ છે. લેફ્ટનન્ટ જનરલ જે.એફ.આર. જેકબે લખેલી આત્મકથા ‘સરન્ડર એટ ઢાકા: બર્થ ઑફ અ નેશન’માં પણ મુત્સદીપૂર્વક આ જ વાત કહેવાઈ છે. બંગલાદેશ પૂર્વ બંગાળના નાગરિકોએ જીત્યું છે એનાથી વધુ ભારતે તે જીતીને આપ્યું છે. પાકિસ્તાનને આ વાતની ચીડ છે અને તેનું વેર વાળવા પાકિસ્તાન ત્રાસવાદને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. ભારતે કાશ્મીર(૧૯૪૭)નું વેર બંગલાદેશ(૧૯૭૧)માં વાળ્યું હતું અને પાકિસ્તાન તેનું વેર કાશ્મીરમાં વાળવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.

બીજું, નરેન્દ્ર મોદી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્વયંસેવક છે અને સંઘને મુસલમાનોની મુક્તિમાં રસ હોય એની તમે કલ્પના પણ કરી શકો? ત્રીજું જે સંગઠને ભારતના (ભારતના હિંદુઓને કહો) આઝાદી અપવવા માટે ક્યારે ય કોઈ સત્યાગ્રહ નહોતો કર્યો કે નહોતો સત્યાગ્રહમાં ભાગ લીધો એ બંગલાદેશના મુસલમાનો માટે સત્યાગ્રહ કરે? અને ચોથું, હિન્દુત્વવાદીઓ સત્યાગ્રહને ગાંધી નામના નમાલા માણસનાં નમાલાં સાધન તરીકે ઓળખાવે છે અને પોતાને બહાદુર. તેઓ વળી ક્યારે ગાંધીનો માર્ગ અપનાવવા લાગ્યા? હા, કેટલાક લોકોએ (ખાસ કરીને સમાજવાદીઓએ) ભારતમાંની પાકિસ્તાનની એલચી કચેરી સામે અત્યાચાર રોકવાની માગણી સાથે દેખાવો કર્યા હતા, પણ સંઘે અને જનસંઘે તો દેખાવો પણ નહોતા કર્યા. તેમને મુસલમાનો માટે કોઈ સહાનુભૂતિ જ નથી એ તો જગજાહેર છે. તો પછી વડા પ્રધાને બાવીસ વરસની કાચી ઉમંરે સત્યાગ્રહ કોની સામે કર્યો અને કોના નેતૃત્વમાં કર્યો? જેલમાં ગયા હતા તો જેલનો રેકોર્ડ પણ હશે. કોઈ ભક્ત પાસે કોઈ પ્રમાણ હોય તો જરૂર આપે.

ખેર, એ વાત જવા દઈએ. વડા પ્રધાન જે દિવસે બંગલાદેશમાં હતા એ જ દિવસે એટલે કે ૨૭મી માર્ચે પડોશમાં મ્યાનમારમાં ચૂંટાયેલી સરકાર પાસેથી સત્તા છીનવી લેનારા લશ્કરી સરમુખત્યારોએ લશ્કરી પરેડ યોજી હતી જેમાં ભારતના લશ્કરના એટેચીએ હાજરી આપી હતી. વાચકોને યાદ હશે કે મ્યાનમારમાં પહેલી ફેબ્રુઆરીએ લશ્કરે બળવો કરીને ચૂંટાયેલી સરકાર ઉથલાવી હતી અને ભારતે હજુ સુધી એ ઘટનાની નિંદા કરી નથી. એ પરેડમાં માત્ર સાત દેશોએ હાજરી આપી હતી જેમાં ભારત એક હતું. જે દેશો તેના દરેક અર્થમાં લોકતાંત્રિક છે એવા એક પણ દેશે હાજરી નહોતી આપી. ચીન, રશિયા, પાકિસ્તાન, વિએતનામ જેવા દેશોના પ્રતિનિધિઓની સાથે ભારતના લશ્કરી એટેચી બેઠા હતા. વડા પ્રધાન જ્યારે બંગલાદેશનાં મુસલમાનોની મુક્તિ માટે જેલ જવાનો દાવો કરતા હતા એ જ દિવસે લગભગ એ જ સમયે આઝાદી માટે અથવા સરમુખત્યારશાહીથી મુક્તિ મેળવવા લડનારા બર્મીઝ નાગરિકોએ દેખાવો કર્યા હતા અને લશ્કરે નિર્દોષ નાગરિકો ઉપર ગોળીબાર કર્યો હતો જેમાં ૯૦ જણા માર્યા ગયા હતા. ભારત સરકારે એ ઘટનાની નિંદા કરવાની પણ બાકી છે.

હજુ એક સ્મરણ અપાવી દઉં. ૨૩મી માર્ચે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંસ્થાની નાગરિક અધિકાર પરિષદમાં શ્રીલંકાએ જાફનામાં તમિલો સાથે જે અત્યાચાર કર્યા તેની નિંદા કરતો પ્રસ્તાવ આવ્યો હતો. વાચકોને યાદ હશે કે ૨૦૦૯ની સાલમાં શ્રીલંકાની સરકારે જાફનામાં તમિલો માટે અલગ ભૂમિની માગણી કરનારા તમિલોનો નરસંહાર કર્યો હતો. એમ કહેવાય છે કે વીસથી પચીસ હજાર તમિલોને લશ્કરી જવાનોએ મારી નાખ્યા હતા. નાગરિક અધિકાર પરિષદના ૪૭ સભ્ય દેશોમાંથી બાવીસ દેશોએ નિંદાના પ્રસ્તાવની તરફેણમાં મત આપ્યો હતો, ૧૧ દેશોએ તેની વિરુદ્ધમાં મત આપ્યો હતો અને ૧૪ દેશો મત આપવામાં ગેરહાજર રહ્યા હતા. શ્રીલંકાના હિંદુ તમિલોના નરસંહારની નિંદા કરવાથી બચવા માગનારા દેશોમાં એક દેશ ભારત હતો. ભારતે શ્રીલંકન હિંદુ તમિલોની તરફેણમાં મત નહોતો આપ્યો.

બોલો, બાવીસ વરસની ઉંમરે બંગલાદેશના બંગાળી મુસલમાનોને ન્યાય મળે એ માટે સત્યાગ્રહ કરનારા અને જેલ જનારા નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા પછી મ્યાનમારમાં બર્મીઝ નાગરિકોના અધિકારોનું અને શ્રીલંકામાં તમિલ નાગરિકોના અધિકારોનું દમન કરનારાઓનો વિરોધ તો કરતા નથી, ઊલટું હાજર રહીને કે ગેરહાજર રહીને સમર્થન કરે છે. અહીં જણાવી દેવું જોઈએ કે મ્યાનમારમાં લોકશાહી માટે લડનારાં સુ કીને આગળની કૉંગ્રેસ સરકારે પણ ટેકો નહોતો આપ્યો. એવી જ રીતે શ્રીલંકામાં તમિલો ઉપર અત્યાચાર કરનાર શ્રીલંકાની સરકારની નિંદા કરનારા આ પહેલાના પ્રસ્તાવ વખતે ભારત ગેરહાજર રહ્યું છે. આ લખનારે એ દરેક વખતે કૉંગ્રેસ સરકારની ટીકા કરી હતી. ફરક એ છે કે એ સમયના વડા પ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહ જ્યાં જાય ત્યાં તમારે માટે મેં શહીદી વહોરી હતી એવા દાવા નહોતા કરતા. લોકો ઠેકડી ત્યારે ઉડાડે જ્યારે દાવો ખોટો પણ હોય અને હજમ થઈ શકે એનાથી મોટો પણ હોય. હસતા હસતા માણસ કોળિયો થુંકતો જાય એવું ન બોલવું જોઈએ.

મ્યાનમારમાં અને શ્રીલંકામાં ભારત મૂલ્યોના પક્ષે ઊભું રહી શકતું નથી એનું કારણ છે ચીન. ચીને ભારત ફરતે ભરડો લીધો છે. ભારત મૂંગું રહે છે અથવા હળવો ટેકો આપે છે તો ચીન આ બે દેશોને અને દક્ષિણ એશિયાના બીજા બધા દેશોને ખુલ્લો ટેકો આપે છે. સરવાળે આમાં ભારત ગોળો અને ગોફણ બન્ને ગુમાવી રહ્યું છે.

દરમ્યાન ઉપર ઉપસ્થિત કરેલા સવાલ વિષે વિચારો. મેળમાથા વિના ગમે તે બોલવું એ તેમની રોકી ન શકાય એવી આદત છે કે પછી તેમની રાજકીય શૈલીનો હિસ્સો છે? વિચારો.

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 01 ઍપ્રિલ 2021

Category :- Opinion / Opinion

apana Sapana

Asopriiltl hSgp6 sanutoSn siuior10:ecdh4lr8 AdrMar  ·

અલવિદા કવિ શ્રી ધનતેજવી સાહેબ ! આભાર ધ મેસેજ ટિમ!

કવિ શ્રી સાથે અવિસ્મરણીય ક્ષણો

એપ્રિલ 3, 2021 ના રાતે મને આ ગોઝારા સમાચાર મળ્યા. ત્યારથી બસ આંખ લુછ્યાં કરું છું. કવિ શ્રી ખલીલ ધનતેજવી સાહેબ આમ તો જેને મળતા તેના સ્વજન બની જતા. હા તો મારી સાથે એમજ બન્યું. મારા પુસ્તક ‘સમી સાંજનાં સપનાં’ના વિમોચન સમયે કવિ શ્રી રઈશ મણિયારે તેમને આમંત્રણ આપેલું એમણે સહર્ષ સ્વીકાર્યું હતું. આ વાત 2014 ની છે. એમણે એમના શુભ હસ્તે મારા પુસ્તકનું વિમોચન કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમ વિશ્વકોશ ભવનમાં સર્જાયો હતો. હું પહેલીવાર શ્રી ખલીલ ધનતેજવી સાહેબને મળી હતી. અને મારા જિંદગીભર માટે મિત્ર બની ગયા હતા. એમનું નામ ખલીલ છે ફારસી અને અરેબિક માં ખલીલ નો અર્થ મિત્ર થાય છે જેમ અલ્લાહે ઇબ્રાહિમ અ .સ ને ખલીલુલ્લાહ કહ્યા છે એનો અર્થ છે અલ્લાહના મિત્ર. એમને લોકોને પોતાના બનાવી લેતા આવડતું હતું. હું અને મારા પતિ શરીફ વિજાપુરા એમના ઘરના સભ્ય જેવા બની ગયેલા.

ફરી અમે 2016 માં ભારત આવ્યા તો બરોડા એમને મળવા ગયા. એમણે અમને એમના ફ્લેટ પર બોલાવેલા અને અમારી સાથે એમના જીવનની રસપ્રદ વાતો કરી. ખાસ તો એ વાત કે એ જયારે એમના એક પ્રશંશકે એમને કાર ભેટમાં આપી તો એ ડ્રાઈવર લાયસન્સ લેવા ગયા તો એમને લાયસન્સ ના મળ્યું. કારણકે બાર પાસ હોય તો જ લાયસન્સ મળે. કવિએ હસતા હસતા પેલા સાહેબને કહેલું કે મારા ગુજરાતી પુસ્તકો પર વિદ્યાર્થીઓ પી એચ ડી કરે છે તો એ સાહેબ તો માનવા તૈયાર જ નહિ પણ એ હકીકત છે. આવી કેટલી બધી વાતો ધનતેજ ગામની પણ કરી ખેતરની વાતો બચપણની વાતો! અમારા દામનને એમણે બચપણની વાતોના ફૂલોથી ભરી દીધું. આ સુગંધ મારા હૃદયમાં મરતાં દમ સુધી રહેશે . જે દિવસે અમે ફ્લેટમાં મળવા ગયા તે દિવસે એમને સાહિર લુધયાનવી ના કાર્યક્રમમાં જવાનું હતું. એ વિશેષ મહેમાન તરીકે જવાના હતા. 400 રૂપિયાની એક ટિકિટ હતી. એમણે તરત ચાર ટિકિટની વ્યવસ્થા કરી આપી અને એકપણ પૈસો લીધો નહિ. અને જ્યારે મેં એમને થિએટરમાં જોયા તો એક ટોળું એમની સાથે ચાલી રહ્યું હતું. આ હતી એમની પ્રસિદ્ધિ અને આ હતી એમની નામના!

ફરી 2019 માં રાજપુરા સાહેબને ત્યાં કેસરપુરામાં કવિ સંમેલન હતું અને ખલીલ સાહેબ ત્યાં મળ્યા. ફરી મુશાયરાએ મન જીતી લીધું. એમની સાથે ગાળેલી દરેક ક્ષણ મારા માટે અવિસ્મરણીય છે. અને મારા હૃદયમાં હું ખજાનાની જેમ સાચવીશ.

હવે એમના વિષે થોડું કહું તો એમનું મૂળ નામ ખલીલ ઇસ્માઇલ મકરાણી હતું. તેમનો જન્મ બરોડા જિલ્લાના ધનતેજ ગામમાં 12 ડિસ્મેબર 1935 ના રોજ થયો હતો. તેમના પિતા ખેડૂત હતા. અને ખલીલ સાહેબે ફક્ત ચાર ચોપડી સુધી અભ્યાસ કરેલો હતો. એમ કહો કે લખતા વાંચતા આવડતું હતું. ધનતેજ ગામ છોડી એ બરોડા આવી ગયા પણ ગામથી અને ખેતરથી પીછો ના છોડાવી શક્યા.તેથી એમની એક ઉર્દુ ગઝલનો શેર છે,

‘ अब मैं राशनकी क़तारोमे नज़र आता हूँ

अपने खेतोंसे बिछडनेकी सज़ा पाता हूँ ‘

ખલીલ ધનતેજવી સાહિત્યની સાથે સાથે પત્રકારત્વ, પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ અને ફિલ્મ નિર્માણ સાથે સંકળાયેલા હતા. એમના ત્રણ ગઝલ સંગ્રહ સાદગી,સારાંશ અને સરોવર એમના ગુજરાતી ગઝલ સંગ્રહ છે. ‘શાયદ’ એમનો હિન્દી ઉર્દુ ગઝલ સંગ્રહ છે. એમની ગઝલ મુશાયરામાં એમના પહાડી અવાજમાં સાંભળવી એ ગઝલપ્રેમી માટે એક લહાવો છે. એ કદી કાગળનો ઉપયોગ કરતા ના હતા કે સામે નોટ રાખતા ના હતા. આ હતી એમની યાદશક્તિનો કમાલ!

તમે મન મૂકીને વરસો ઝાપટું આપણને નહીં ફાવે

અમને રહ્યા હેલીના માણસ માવઠું આપણને નહીં ફાવે

માવઠાથી ચલાવી લે એવી એમની ખુમારી ના હતી. એમની ખુમારી એમના એક એક શેર માંથી ટપકે છે. એ કોઈ ગઝલ શીખવા માટે પુસ્તક લઈને બેઠા ના હતા. આ બધી એમને ઉપરવાળાની મહેરબાની અને સમજણનું પરિણામ હતું. અટક્યા વગર એક ગઝલથી બીજી ગઝલ પર આવી જતા  એ ધ્યાનથી સાંભળીએ ત્યારે ખબર પડે કે ગઝલ બદલાઈ ગઈ છે.

 આમ છતાં શ્રોતાનો રસ જાળવી રાખતા.

ખુમારી તો ખરેખર વારસાગત ટેવ છે મારી,

હું મારી ટેવ છોડીને તને મળવા નહિ આવું.

એમની સાહિત્યની શરૂઆત વાર્તાથી થયેલી. એમણે ઘણી નવલકથાઓ અને વાર્તાઓ લખી છે. એમની નવલકથામાં મુકામ પોસ્ટ ઝાકળ, તરસ્યા એકાંત, એક મુઠ્ઠી હવા, સાંજ પડેને સુનું લાગે, લોહી ભીની રાત, નગરવધૂ, કોરી કોરી ભીનાશ, મીણની આંગળીએ સૂરજ ઊગ્યો , લીલા પાંદડે પાનખર, ડો. રેખા,સન્નાટાની ચીસ ,સાવ અધૂરા લોક,લીલોછમ તડકો, જેવી કેટલીય નવલકથાઓ ખલીલ સાહેબે ગુજરાતી સાહિત્યને આપી છે.

આ સિવાય ખલીલ સાહેબે તો ફિલ્મોમાં નિર્માણ-નિર્દેશક તરીકે પણ કામ કર્યું છે. એમની ફિલ્મમાં ડો. રેખા અને ખાપરો ઝવેરી શામિલ છે. ઘણી ફિલ્મોમાં એમણે ડાયલોગ પણ લખ્યા છે. એમની ફિલ્મ ‘છૂટાછેડા’ માટે એમને લગભગ આઠ  એવોર્ડ મળી ચુક્યાં છે એમાંનાં શ્રેષ્ઠ લેખક-દિગ્દર્શકનાં બે એવોર્ડ પણ ગુજરાત સરકાર દ્વારા મળ્યા છે.આ સિવાય એમને 2004 માં કલાપી પુરસ્કાર, ૨૦૧૩માં ગુજરાતી ગઝલ પુરસ્કાર અને ૨૦૧૯માં  નરસિંહ મહેતા પુરસ્કાર મળી ચૂક્યા છે. મને એક વાતનો અફસોસ રહ્યો કે એમને અમેરિકા ના બોલાવી શકી મારું દિલ હોવા છતાં અને મારા પ્રયત્ન હોવા છતાં સપનાનું આ સપનું પૂરું ના થયું.

‘હવે એ નથી ‘ એવું દિલ સ્વીકારવા તૈયાર નથી. આવી ટૂંકી બીમારીમાં આમ કોઈ છોડીને જતું હશે? પતંગિયું નહિ પણ વાવાઝોડા એ આ દીવો હોલવી નાખ્યો છે.

જો પતંગિયું હોલવી દેતે તો દુઃખ થાતે મને,

મારો દીવો સીધો વાવાઝોડે ટકરાયો હતો.

ખલીલ ધનતેજવી

કોઈ કોઈની જગ્યા પુરી શકાતી નથી તમને અમે હંમેશા મિસ કરીશું. જ્યારે જ્યારે મુશાયરા થશે ખલીલનું નામ યાદ આવશે . તમે કહો છો ને ખલીલ સાહેબ કે

સાવ ઓચિંતું સભા છોડી કોઈ ચાલ્યું ગયું,

કોઈ ન પુરી શકે, એવી જગા ખાલી પડી!

બસ આ જગા ક્યારેય નહિ પુરાય ! અલવિદા ખલીલ સાહેબ ! અલ્લાહ આપણે જન્નતમાં આલા દરજ્જા આપે આમીન ! 4/4/2021

ઇન્ના લીલ્લાહે વ ઇન્ના ઈલયહે રાજેઉન! આપણે અલ્લાહ તરફથી છીએ અને અલ્લાહ તરફ પાછાં ફરવાના છીએ!

સપના વિજાપુરા

તરડાઈ ગયા….સિદ્દીક ભરૂચી

Courtesy:F.B

મહાયુદ્ધ !અહમદ ‘ગુલ’

એક મહામારી :

20-11-2020

— જીવાણું અદૃષ્ય !

એક શત્રુ :

— શસ્ત્ર અદૃશ્ય !

યુદ્ધભૂમિ :

— આખું વિશ્વ !

વિશ્વ આદેશ :

— માસ્ક – બે ગજ દૂરી – સેનેટાઈઝેશન !

     નત મસ્તક, સૌ સંમત !

અમલીકરણ :

વિશ્વના કોઈ પણ દેશમાં

 એકાદ આંટો મારી આવો

 એક જ પોષાક : માસ્ક

 એક જ શિષ્ટાચાર : બે ગજ દૂરી

 આને કહેવાય, એકતા

 ના કદી ભાળેલી, ન કદી અનુભવેલી.

એ અદૃશ્ય શત્રુને નાથવા

 બધાં રાષ્ટૃો એકમત

 વળી, સંયુક્ત પ્રયાસ પણ ખરો

 અને જો

 આવી ઐકયતા રહી, કાયમ તો

 વિનાશક બોમ્બ, ટેન્ક, શસ્ત્રો

 બેકાર થઈ જશે

 ધરતી પર સ્વર્ગ ઊતરશે !

પણ સાહેબ !

આ તો માનવ છે માનવ

 આટલી સીધી, સાદી, સરળ વાત

 એ સમજશે ?

માનવ ઉદ્ધાર કાજે ?

e.mail : ahmadlunat@yahoo.co.uk

Category :- Poetry

સુરેશ જોષીના સમ્પાદનકાર્ય વિશે, સવિશેષે ‘નવોન્મેષ’ અંગે, એક નૉંધ…..સુમન શાહ

25-02-2021

સુરેશભાઈના સમ્પાદનકાર્ય વિશે તેમ જ ‘નવોન્મેષ’ અંગે હું મારે જે કહેવું છે તે કહું :

મેં મારા થીસિસમાં સુરેશભાઈએ કરેલા અનુવાદોને, આસ્વાદોને તેમ જ એમના સમગ્ર પત્રકારત્વને પૂરક પ્રવૃત્તિનો દરજ્જો આપેલો છે. એમનાં સર્જન વિવેચન તેમ જ અધ્યાપનમાં એ પ્રવૃત્તિઓ નૉંધપાત્રપણે પૂરક પુરવાર થઈ છે. આ વાત હું અવારનવાર કરી ગયો છું.

એમણે કરેલા સર્જક ગદ્યના સમ્પાદનને તેમ જ આજે જેની સવિશેષે વાત કરું છું તે ‘નવોન્મેષ’ને હું ખૂબ જ મહત્ત્વનાં સમ્પાદન ગણું છું. એ બન્ને સમ્પાદનો એમણે, એક કલામર્મજ્ઞ વ્યક્તિએ, કર્યાં છે એનો મહિમા છે.

‘નવોન્મેષ’ એ ગાળાના કવિઓનાં કાવ્યોનું એમણે કરેલું સમ્પાદન છે. એનો સમ્પાદકીય લેખ એથી પણ મહત્ત્વનો છે. એ ગાળામાં આપણા સાહિત્યમાં આધુનિક સંવેદનાનાં કાવ્યો વાર્તાઓ નિબન્ધો લખાયાં હતાં, તેનું તદનુસારી વિવેચન પણ થયું હતું.

એ સમગ્ર સર્જન અને વિવેચન વિશે સુરેશભાઈ શું માને છે એ જાણવાને અમે સૌ ઉત્સુક રહેતા. એક સભામાં એમણે મારો અને બીજા બેત્રણ મિત્રોનો નામનિર્દેશ કરેલો – અમે હાજર ન્હૉતા – એથી એટલો બધો પાનો ચડેલો કે ન પૂછોની વાત !

સૌ એમનાં મન્તવ્યો જાણવા માગતા, તેનું એક બીજું કારણ પણ હતું. એ કે જો એમને આપણા પરમ્પરાગત સાહિત્યથી સંતોષ ન્હૉતો, તો એમને એમની હાજરીમાં સરજાઈ રહેલા સાહિત્યથી સંતોષ હતો કે કેમ.

કાવ્યસર્જન પૂરતી વાત કરીએ, આ સમ્પાદન પૂરતી, તો એમને એટલો બધો સંતોષ ન્હૉતો. એમણે કહેલું કે આ ‘કુણ્ઠિત સાહસ’ છે. કુણ્ઠિત એટલે બૂઠું, ખાંડું. અલબત્ત, નવોદિતોનું એ સાહસ બૂઠું તો ન્હૉતું. ઘણા પરમ્પરાગતોને એ વાગેલું. એ ખાંડું પણ ન્હૉતું.

પણ કુણ્ઠિત એટલે રૂંધાયેલું કે અટકી પડેલું એ અર્થ લઈએ તો કહેવું રહે કે એ સાહસ ઉત્ફુલ્લ ન્હૉતું, ક્યાંક પ્હૉંચ્યા પછી શમી ગયેલું.

એ ગાળાના સર્જકો આધુનિક સંવેદનાને આકારતા હતા તે વીગતને યાદ કરું તો મને હાલ થાય છે કે એ સંવેદનાની સમજ સીમિત હતી. એ સંવેદનાનું ઍક્સપોઝર ડાયરેક્ટ ન્હૉતું એટલું ડીરાઈવ્ડ હતું. પ્રયોગશીલતા એનું સાધન ગણાય, ભાષાની એક માધ્યમ તરીકેની સભાનતા, એમાં જરૂરી ગણાય, ખાસ તો ભાષાની પોતાની મર્યાદાઓને વિશેની જાણકારી, એ બાબતો એમાં ખૂટતી ન્હૉતી પણ એને વિશેની સૂઝબૂઝ આધુનિકોમાં ઓછી હતી.

કોઈ પણ સમ્પાદન એક પ્રકારની સહભાગીતા ગણાય. સમ્પાદક પોતાને ગમેલી ચીજો આગળ કરે, તેની વકીલાત કરે, તેમ કરવા જતાં કેટલીક ન ગમતી ચીજો પણ ચીંધે. એ બધું ‘નવોન્મેષ’માં થયું છે. એવી તુલના કરવાનું પણ જરૂરી છે કે એમણે પૉંખેલા કે ટપારેલા કવિઓ આજે ક્યાં પ્હૉંચ્યા છે.

છેવટે મેં કહેલું – મને યાદ છે એ પ્રમાણે – કે સમ્પાદનો દૃષ્ટિપૂર્વક થવાં જોઈએ. આમાં આ ભાઈ છે અને આ બહેન નથી અથવા આ બહેન છે ને આ ભાઈ નથી એવી ચર્ચાઓ પાસે વાત આપણે ત્યાં અટકી જાય છે, મૂળમાંથી વિધાનો લઈને સમીક્ષા થવી જોઈએ. સુરેશભાઈએ ‘કુણ્ઠિત સાહસ’ કહીને એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો છે, એની પણ સમીક્ષા થવી જોઈએ. આગળના સમયમાં કેટલાક સમ્પાદકોએ તો એમ કહ્યું હતું કે – તમને ગમતી કૃતિ મોકલી આપો ! હું એને સમ્પાદનકર્મની મશ્કરી ગણું છું. આ ભૂમિકાએ ‘નવોન્મેષ’ એક આદર્શ સમ્પાદન છે.

ઉછીની લાગણીઓ વિશે મારે એમ કહેવાનું છે કે સાહિત્યમાં ઉછીનું કશું હોઈ શકે નહીં. દાખલા તરીકે, બૉદ્લેર જો પોતાના શ્હૅરની વાત કરતા હોય તો આદિલ મનસૂરી પોતાના શ્હૅરની કરે એમાં શું ખોટું છે? એ નકલ નથી, એ બૉદ્લેરથી મળેલી પ્રેરણા જરૂર છે. મહાન સાહિત્યકારોની સંગતથી જાગૃતિ આવે છે. ક્ષિતિજવિસ્તાર થાય છે. રુચિનો વિકાસ થાય છે. બધું બદલાય છે.

સુરેશભાઈએ જોયું છે કે આધુનિકતાને નામે આપણે ત્યાં શું બદલાયું. કેમ? કેવી રીતે? વગેરે. એ ગાળામાં જે પ્રયોગશીલતા અને જે માધ્યમસભાનતા જન્મેલી એની એમણે કાવ્યોનાં દૃષ્ટાન્તો લઈને સમીક્ષા કરી છે. એથી કવિઓને લાભ થયા છે. એ કવિઓ પોતાની રીતે વિકસ્યા છે. છતાં આજે એ જાણવું રસપ્રદ બને કે એ પ્રારમ્ભકાલીન સર્જકતાએ એ કવિઓને કશો લાભ સંપડાવ્યો છે કે કેમ.

આમ ‘નવોન્મેષ’ અનેક સંદર્ભોમાં ધ્યાનપાત્ર બને છે. આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના અધ્યેતાઓ માટે એ અનિવાર્ય છે.

= = =

(February 13, 2021: USA)

ગઝલ બચેલી જાત છે…..અઝીઝ ટંકારવી

23-04-2020

યાદ તો રાખ્યું હશે કે કેટલામી ઘાત છે

સૌ વચાળે છે છતાં સંતાડવાની વાત છે.

તો ય તું મક્કમ રહે  બસ યુદ્ધના મેદાનમાં

આપણી પાસે હજી આખી બચેલી જાત છે

અન્યથી સરખાવવાનું રાખ તારા દર્દને

તો ખબર પડશે તને કે કેવી નોખી ભાત છે

તું ‘અઝીઝ’ ચિંતા ન કર, એટલું  સમજી જ લે

મોત પણ છેલ્લા શ્વાસ તક જિંદગીથી મ્હાત છે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 23 ઍપ્રિલ 2020

Category :- Poetry

વસંતપંચમી…. – સુરેશ દલાલ

રેડિયો ઉપર ફાગણનાં ગીતો વાગ્યાં

 ને શહેરનાં મકાનોને ખબર પડી

 આજે વસંત પંચમી છે.

આસ્ફાલ્ટની કાળી સડકો

 ભીતરથી સહેજ સળવળી

 પણ કૂંપળ ફૂટી નહીં.

ત્રાંસી ખુલેલી બારીને

 બંધ કરી

 કાચની આરપાર કશું દેખાતું નહોતું

 ફ્લાવર વાઝમાં ગોઠવાયેલાં ફૂલો કને જઇને પૂછ્યું:

તમને ખબર છે, આજે વસંતપંચમી છે?

                                                        – સુરેશ દલાલ

રાજા બની ગયો છું

‘સાજ’ મેવાડા

11-01-2021

રાજા બની ગયો છું, સૌને હવે સતાવું,

સાક્ષી વિના બધાને શૂળી ઉપર ચઢાવું.

હિંમત નથી તમારી, અમથા મરી જવાના,

સામે પડો વિચારી, જેલો ભરી ડરાવું.

મિત્રો બધા ય મારા આવી સલામ કરશે,

આપી ઘણા ખિતાબો ઈર્ષા થકી લડાવું.

જે આંધળા હશે ને, લુચ્ચી શિયાળ જેવા,

એવા પ્રધાન મારા, શોધી અને બનાવું.

માનો નહીં હકૂમત, મારા સ્વરાજની તો,

આવો નજીક લોકો, ઘા ‘સાજ’ના બતાવું.

Category :- Opinion / Opinion