BELEG

Somalijski jezik je afroazijski jezik kušitske[1] porodice, kojim govori preko 12 miliona ljudi u nekoliko zemalja istočne Afrike: u Somaliji, Etiopiji, Keniji, Jemenu i Džibutiju. Jedan je od 6 jezika somalijske podskupine istočnokušitskih jezika, i ima tri dijalekta severnosomalijski, benadir i ar-ašraf (ašraf). Severnosomalijski je postao standardni, službeni jezik u Somaliji.

Pored Ahmedovog latiničnog pisma,[2] drugi pravopisi koji su vekovima korišćeni za pisanje somalijskog jezika uključuju arapsko i Vadadovo pismo.[3] Koristili su ih somalijski sveštenici i njihovi saradnici, jer su šeici više voleli da pišu na liturgijskom arapskom. Ipak postoje razni istorijski rukopisi na somalijskom, koji se uglavnom sastoje od islamskih pesama (kasida), recitacija i pojanja. Ostatak postojeće istorijske literature na somalijskom jeziku uglavnom se sastoji od prevoda dokumenata sa arapskog.

Od tada se za transkripciju koristi niz sistema pisanja. Od njih, somalijsko latinično pismo, zvanično usvojeno 1972. godine, najšire je korišćeno i priznato kao zvanični pravopis države. Nema dijakritičkih znakova ili drugih posebnih znakova osim upotrebe apostrofa za glotalni okluziv,[4] koji se ne pojavljuje na početku reči. Postoje tri suglasnička digrafa:[5] DH, KH i SH. Ton nije označen, a prednji i zadnji samoglasnici se ne razlikuju.

Somalijska književnost je književnost koju pišu etnički Somalijci iz Somalije, Somalilanda, Džibutija, Jemena, Eritreje, Ogadena i Kenije. Zbog strastvene ljubavi i sklonosti naroda prema poeziji, Somaliju, između ostalog, nazivaju i „nacijom pesnika“ i „nacijom bardova“.

Poeziju karakteriše obavezna aliteracija, slična u nekim aspektima zahtevima germanskog aliterativnog stiha. Postoji ključna razlika između različitih oblika poezije. Oblici se razlikuju po broju slogova u svakom stihu pesme.

Od somalijskog pesnika očekuje se da podržava svoj klan, „da brani njihova prava u klanskim sporovima, da brani njihovu čast i ugled od napada rivalskih pesnika, da ovekoveči njihovu slavu i da u celini deluje kao njihov portparol“. Ukratko, tradicionalna pesma je povremeni stih sastavljen sa određenim ciljem, sa argumentativnim ili ubedljivim elementima, koji ima istorijski kontekst.

Somalijci takođe imaju bogatu usmenu tradiciju kada su u pitanju drevne narodne priče, priče koje su se prenosile s generacije na generaciju. Mnoge narodne priče o radu i životu toliko su stare i sveprisutne da im je autorstvo nepoznato.

Usvajanjem modifikovanog latiničnog pisma 1972. godine kao standardnog nacionalnog pravopisa, mnogi savremeni autori objavili su svoje romane, od kojih su neki kasnije stekli svetsko priznanje.

AHRI – čitati

AKONTA – znanje ili učenje

BALVO – popularni, moderni žanr koji se sastoji od kratkih ljubavnih pesama, isto što i hilo, kratke, lagane ljubavne pesme koje su bile veoma popularne sredinom 20. veka, često se čuju na radiju. Oblik poezije koji se fokusirao na ljubav, razvio se 1920. i dostigao vrhunac tokom 1940. godine. Balvo na somalijskom prevodi se kao „nesreća“ i ove pesme su se često, ali ne uvek, bavile slomljenim srcem ili čežnjom.

BUG – knjiga

BURAMBUR – žanr poezije koji komponuju i izvode žene, često se bavi temama ljubavi, porodice ili društvenim komentarima.

DAKAN – kultura ili tradicija; termin je važan za razumevanje kako se književnost prenosi kroz generacije. Somalijska kultura poznata je kao „nacija pesnika“, a njena pesnička tradicija živa je i raznolika.

DANTO – popularna i ritmična plesna pesma sa specifičnim ritmom, često se smatra „laganim“ oblikom poezije ili manso-mavilo.

DŽIFTO – klasični oblik pesme sa metrom od sedam slogova, često veseliji i sa kraćim stihovima od gabaja.

FANANIN – opšti termin za književnost

GABAJ – pesma, specifičan, tradicionalni oblik poezije, dugačak i složen pesnički oblik koji se koristi za ozbiljne teme poput hvalospeva, tužbalica i hvalisanja. Peva se i često sadrži aliteraciju. Najpoštovaniji je oblik klasične poezije. Karakterišu ga dugački stihovi i produžena aliteracija. Specifična je i važna vrsta poezije, koja se smatra jednom od šest glavnih oblika mansoe.

GIRAR – klasični oblik pesme sa kraćim metrom (sedam slogova) često povezan sa ratom.

HAL-ABUR – stvaranje ili kreativnost, odnosi se na kreativni čin komponovanja poezije ili pričanja priče.

HALANHAL – stariji pesnički metar od 12 slogova.

HALIEJ – heroj

HIKAD – aliteracija

HILO – moderniji, popularniji stil poezije, često u obliku kratkih ljubavnih pesama.

HIS – žanr popularne poezije ili pesme

IFTINKA AKONTA – književni časopis

KAJALI – fikcija ili fantazija

KALIN – olovka

KITAB – knjiga

KORA – pisac ili autor

KORAL – pisanje ili pisani tekst

KSARAFRAK – aliteracija, centralna karakteristika poezije, gde se jedan suglasnički zvuk ponavlja kroz celu pesmu ili strofu.

KSIKMAD – mudrost, često izražena kroz poslovice ili poeziju.

MAN-GURTO – usmena tradicija; naglasak je na tome da se informacije (i književnost) čuvaju u nečijem sećanju, a ne u pisanoj formi.

MANSO – strog termin za poeziju, koji obuhvata nekoliko oblika, važan deo usmene tradicije.

MASAFO – vrsta klasične poezije, često klasifikovana kao „ozbiljna“ ili manso-golid.

MURTI – tradicionalna mudrost, folklor ili umetnost.

ORAH – izreka, poslovica ili fraza.

SILSILAD – poetski lanac ili niz pesama gde različiti pesnici odgovaraju jedni drugima, često koristeći isti aliterativni zvuk.

SUGAN(TA) – književnost. Somalijska književnost bogata je usmenom tradicijom (koja je veoma cenjena), uključujući poeziju (sa višestrukim žanrovima definisanim metrikom i stilom), i pripovedanje, koji se koriste za očuvanje istorije.

ŠIKO – priča ili narativ

ŠIKO-KSARIR – tradicionalna priča, često sa čarobnim ili čudesnim elementom, bajka, basna.

ŠIKUJIN – priče

ŠIKUJINKA – priče ili narativi

[1] Kušitski jezici su ogranak afroazijskih jezika. Zastupljeni su na rogu Afrike, u Keniji, Tanzaniji, Sudanu i delu Egipta.

[2] Somalijsko latinično pismo, koje podržava i latinično i arapsko pismo. Zvanični je sistem pisanja za somalijski.

[3] Vadadovo pisanje, takođe poznato kao Vadadov arapski (bukvalno „Učenjakov rukopis“), mešavina je ili arapskog i somalijskog u pisanju, ili nestandardizovana adaptacija arapskog pisma za pisanje somalijskog. Prvobitno se odnosilo na negramatički arapski koji sadrži neke reči iz somalijskog, pri čemu se udeo somalijskog rečnika menjao u zavisnosti od konteksta. Somalijci su bili među prvim ljudima u Africi koji su prihvatili islam. Pored standardnog arapskog, Vadadovo pisanje koristili su vernici za beleženje ksera (običajnopravnih) peticija i za pisanje kasida (vrsta staroarapske pesme, ode). Takođe su ga koristili trgovci u poslovne svrhe i za pisanje pisama.

[4] Suglasnik koji je prisutan u mnoštvu jezika. Izgovor ovog glasa podrazumeva opstrukciju vazdušne struje u glotisu (vokalni aparat grkljana namenjen za obrazovanje glasa, zajedno sa glasnim žicama, sluzokožom grkljana i otvorom koji ih ograničava.). U Međunarodnoj fonetskoj abecedi, označava se simbolom [ʔ].

[5] Kombinacija dva slovna znaka (grafema) da bi se predstavio jedan glas (fonem), suglasnički ili samoglasnički (u srpskoj latinici (lj, nj i dž), u bugarskom (dž, dz), nemačkom (ch, ie), engleskom (ee, th) ili italijanskom (gn, zz)).

Tamilski jezik je jezik naroda Tamili, i jedan od jezika Indije. Govori se u državi Tamil Nadu i na teritoriji Pondišeri, gde ima status zvaničnog jezika, kao i u Maleziji, Šri Lanki i Singapuru. Zajednice koje ga govore postoje na Fidžiju, u Indoneziji, Burmi, Južnoj Africi, na Mauricijusu i Reinionu, kao i u Evropi i Severnoj Americi.

Tamili su etnička grupa južne Azije čija pisana istorija datira najmanje dva milenijuma. Najstarije zajednice su u Južnoj Indiji i severnom delu Šri Lanke. Procenjuje se da ima oko 77 miliona Tamila širom sveta.

Njihovo poreklo nije sa sigurnošću utvrđeno. Međutim, genetička i arheološka istraživanja pokazuju mogućnost da su naselili Indiju oko 6000. p.n.e. Njihove zemlje ujedinile su se tek u periodu od 9. do. 12. veka.

Tamilski identitet ustanovljava se prvenstveno po lingvističkim kriterijumima, tako da se određuju uglavnom po tome što im je tamilski maternji jezik. Međutim, u poslednje vreme se, zbog učestale emigracije, Tamilima smatraju i potomci koji neguju ovu kulturnu tradiciju, iako ne govore tamilski. Oni su u etničkom, lingvističkom i kulturnom smislu srodni drugim dravidskim narodima južne Azije.

Tamilski je prvi jezik klasifikovan kao klasični jezik Indije i jedan je od najdugovečnijih klasičnih jezika na svetu. Pripada porodici dravidskih jezika[1]. Jedan je od najdrevnijih jezika u upotrebi danas, praktično neizmenjen poslednjih 2500 godina. Stranih reči ima malo, uglavnom iz hindija, portugalskog, holandskog i engleskog. Neke od reči koje su ušle u širu upotrebu u svetu su: mango i katamaran.

Piše se fonetskim alfabetom izvedenim iz brami pisma. U pismu postoji 12 samoglasnika i 18 suglasnika. Od njih može da se napravi 216 kombinacija. Sa još jednim specijalnim simbolom (‘ஃ’  –ak), ukupan broj karaktera je 247.

Tamilska književnost obuhvata zbirku književnih dela koja potiču iz tradicije duge više od dve hiljade godina. Najstarija sačuvana dela pokazuju znake zrelosti, što ukazuje na još duži period evolucije.

Rana sangamska[2] književnost, koja datira pre 300. g.p.n.e, sadrži antologije raznih pesnika koji se bave mnogim aspektima života, uključujući ljubav, rat, društvene vrednosti i religiju. Nakon toga su usledili rani epovi i moralna književnost.

Tokom srednjeg veka napisani su neki od najznačajnijih književnih klasika. Kasniji srednji vek obeležen je mnogim raznovrsnim manjim književnim delima, kao i doprinosima nekoliko muslimanskih i evropskih autora.

Preporod tamilske književnosti dogodio se krajem 19. veka kada su dela religiozne i filozofske prirode pisana u stilu koji je olakšavao uživanje običnim ljudima. Sa rastom pismenosti, proza je počela da cveta i sazreva. Počele su da se pojavljuju kratke priče i romani, a razvija se i moderna književna kritika.

ADUKU-T-TODAR – ponavljanje reči radi naglašavanja

AKAJ – osnovna metrička jedinica, ili slog

AKAM – glavna podela klasične sangamske literature koja se tiče subjektivnih tema poput ljubavi i porodičnog života.

AKAVAL – specifičan poetski metar, uobičajen u tamilskoj književnosti.

ANI – umetnost književnih pomagala, kao što su figure govora.

ANTATI – poetski oblik u kome će poslednja reč stiha postati prva sledeća reč ili stih.

CEJUL – književnost ili poezija, stih ili književnost u stihu. Takođe je klasičniji termin za književnost.

HINAJ – pet žanrova ili pejzaža klasične sangamske poezije, od kojih je svaki povezan sa različitim aspektom života. Imena pet hinaja su: mulaj – šuma, kurinji – planinski regioni, marutam – poljoprivredna zemljišta, neital – morska obala, palaj – pustinja.

IJAL – proučavanje gramatike i književnosti, deo tradicionalne trodelne podele tamilskog jezika (zajedno sa isaj – muzika i nadagem – drama)

ILAKIJAM – književnost, termin se često koristi u složenicama

ILAKIJA VIMARČANAM – književna kritika ili osvrt

IRATAJ-K-KIHAVI – vrsta reduplikacije gde se reč koja sama po sebi nema značenje ponavlja da bi se formirala onomatopejska reč.

JAPU – prozodija ili sistem metra i struktura stiha

KALAMPAKAM – pesma sastavljena od različitih delova, sa mešavinom različitih poetskih metara i tema.

KALIPA – popularan poetski metar

KANROR CEJUL – poezija plemenitih, izraz se koristi za sangamsku književnost

KATURAJ – proza ili esej

KAVITAJ – pesma ili poezija

KOVAJ – zbirka pesama, obično usredsređenih na temu ljubavi

NADAGAM – drama

NUL – knjiga, tekst ili naučno delo

OSAJ – poetski zvuk ili ritam

PA/PATU – metrički stih, pesma, književnost (poezija)

PADAIPU – književno delo ili tvorevina

PAKURAM – stih namenjen da bude pevan

PARANI – delo koje slavi kraljevu pobedu u bici

PARIPATAL – specifično klasično pesničko delo

PIHKAI-T-TAMIL – oblik poezije koji opisuje faze dečjeg odrastanja

PURAM – spoljašnji svet ljudskog iskustva, uključujući rat, politiku i društveni život.

PURANAM – narativni ep, često zasnovan na legendi ili folkloru.

PUTINAM – roman

PUTUKAVITAJ – moderna poezija ili slobodni stih

SIRUKADAJ – kratka priča

TUTU – pesma-poruka, u kojoj ljubavnik šalje glasnika voljenoj osobi.

URAJ – proza

URAJNOL – komentar književnog dela

URUVIKAM – metafora

UVAMAJ – poređenje

VIRUTAM – specifičan metrički stil poezije

[1] Dravidski jezici su jezička porodica raširena u južnoj Aziji i delovima istočne i centralne Indije, kao i u Šri Lanki, malim regionima u jugozapadnom Pakistanu, južnom Avganistanu, Nepalu, Bangladešu i Butanu, i u prekomorskim zemljama kao što su Malezija, Filipini, Indonezija i Singapur.

[2] Sangamska književnost, istorijski poznata kao „poezija plemenitih“, konotira ranu klasičnu tamilsku literaturu i najranija je poznata književnost južne Indije.

Kreolski jezici su jezici koji su obično nastali u nekoj zajednici čiji pripadnici potiču iz raznih delova sveta i koji ne govore istim jezikom. U želji da komuniciraju, prisiljeni su da se služe jezikom koji nije ni jedan od jedne posebne grupe. Rezultat je jezik čija leksika (obično prilično deformisana) uglavnom potiče iz nametnutog jezika osvajača, a sintaksa liči više na leksiku drugih kreolskih jezika nego na leksiku jezika „majke“.

Tipičan primer je jezik radnika (ili robova) koji su dovođeni na plantaže na Karibima iz različitih delova sveta, i koji su bili primorani da koriste jezik kolonijalne sile koja ih je tu dovela (engleski, francuski ili španski), kako bi komunicirali među sobom. U početku, komunikacija je bila tipična mešavina između leksike jezika kolonizatora i sintakse, fonetike i morfologije jezika koje su ti robovi doneli sa sobom iz svojih postojbina. Kada se ovaj način komunikacije pretvori u maternji jezik nakon promene nekoliko generacija, tada se zove kreolski.

Dakle, kreolski je stabilan oblik kontaktnog jezika koji se razvija iz procesa pojednostavljivanja i mešanja različitih jezika u novi oblik (recimo pidžin[1]), a zatim se taj oblik širi i razrađuje u punopravni jezik sa izvornim nosiocima jezika, sve u prilično kratkom periodu. Iako je koncept sličan konceptu mešovitog ili hibridnog, kreolski jezici često se karakterišu tendencijom da sistematizuju svoju nasleđenu gramatiku (npr. eliminisanjem nepravilnosti). Kao i svaki jezik i kreolski karakteriše dosledan sistem gramatike i poseduje veliki stabilan vokabular.

Tačan broj kreolskih jezika nije poznat, posebno zato što su mnogi slabo potvrđeni ili dokumentovani. Oko stotinu njih nastalo je od 1500. godine. Pretežno su zasnovani na evropskim, kao što su engleski i francuski, zbog doba otkrića i atlantske trgovine robljem koja je nastala u to vreme. Sa poboljšanjima u brodogradnji i navigaciji, trgovci su morali da nauče da komuniciraju sa ljudima širom sveta, a najbrži način da se to uradi bio je razvoj pidžina; zauzvrat, iz ovih pidžina razvili su se puni kreolski jezici. Pored kreola koji imaju evropske jezike kao osnovu, postoje kreoli zasnovani na arapskom, kineskom i malajskom.

Leksikon kreolskog jezika u velikoj meri obezbeđuju matični jezici, posebno oni najdominantnije grupe u društvenom kontekstu konstrukcije kreola. Međutim, često postoje jasne fonetske i semantičke promene. S druge strane, gramatika koja se razvila često ima nove ili jedinstvene karakteristike koje se značajno razlikuju od karakteristika matičnih jezika.

Mnogi kreolski jezici poznati danas nastali su u poslednjih 500 godina, kao rezultat svetske ekspanzije evropske pomorske moći i trgovine u doba velikih otkrića, što je dovelo do opsežnih evropskih kolonijalnih carstava. Kao i većina nezvaničnih i manjinskih jezika, kreolski su generalno smatrani degenerisanim varijantama ili dijalektima svojih matičnih jezika.

Engleski termin ’kreolski’ potiče od francuskog créole, koji je srodan španskom terminu criollo i portugalskom crioulo, a svi potiču od glagola criar („uzgajati“ ili „podizati“), odnosno od latinskog creare „proizvoditi, stvarati“. Specifično značenje termina nastalo je u 16. i 17. veku, tokom velikog širenja evropske pomorske moći i trgovine, što je dovelo do osnivanja evropskih kolonija na drugim kontinentima.

Termini criollo i crioulo prvobitno su se koristili širom španskih i portugalskih kolonija za razlikovanje članova etničke grupe koji su rođeni i odrasli lokalno, od onih koji su imigrirali kao odrasli. Najčešće su se primenjivali na državljane kolonijalne sile, npr. za razlikovanje españoles criollos (ljudi rođenih u kolonijama od španskih predaka) od españoles peninsulares (onih rođenih na Iberijskom poluostrvu, tj. Španiji).

Međutim, u Brazilu ovaj se termin koristio i za razlikovanje između „crnaca rođenih u Brazilu od afričkih predaka robova“ i „crnaca afrikanskog porekla“ (rođenih u Africi). Vremenom, termin i njegovi izvodi (kreolski, krejolski, kriolski, krioski itd.) izgubili su generičko značenje i postali vlastiti naziv mnogih različitih etničkih grupa koje su se razvile lokalno iz imigrantskih zajednica. Prvobitno je, dakle, termin „kreolski jezik“ označavao govor bilo kog od tih naroda.

Kao posledica kolonijalnih evropskih trgovinskih obrazaca, većina poznatih kreolskih jezika evropskog porekla nastala je u priobalnim područjima ekvatorijalnog pojasa širom sveta, uključujući Ameriku (Luizijanu), zapadnu Afriku, oblasti duž zapadne Indije i duž jugoistočne Azije do Indonezije, Singapura, Makaa, Hong Konga, Filipina, Malezije, Mauricijusa, Reiniona, Sejšela i Okeanije.

Mnogi od tih jezika danas su izumrli, ali drugi i dalje opstaju na Karibima, severnoj i istočnoj obali Južne Amerike (Gvajana), zapadnoj Africi, Australiji (australijski kriolski jezik), Filipinima (čavakano), ostrvskim zemljama poput Mauricijusa i Sejšela i u Indijskom okeanu.

Atlantski kreolski jezici zasnovani su na evropskim, sa elementima iz afričkih i moguće američkih. Kreolski jezici Indijskog okeana zasnovani su na evropskim, sa elementima iz malezijskog i moguće drugih azijskih jezika. Međutim, postoje kreolski, poput nubija[2] i sangoa,[3] koji su izvedeni isključivo iz neevropskih jezika.

Od ostalih, važno je izdvojiti kreolski sa Jamajke (patoa), Belizea i Haitija, sa karipskih ostrva Aruba, Boner i Kurasao (papijamento), kao i sa Pupua Nove Gvineje (tok pisin i hiri motu – oba pidžin jezici) itd.

Havajski kreolski engleski govori na Havajima oko 600.000 ljudi. Nazivan je ponekad i havajski pidžin. Nekih 100.000 ljudi govori ga na kopnu, na zapadnoj obali SAD-a, u Las Vegasu i Orlandu. Temeljen je na engleskom jeziku i s još šest drugih kreolskih jezika pripada pacifičkoj skupini kreolskih engleskih jezika.

Mauricijski kreolski je dijalekt sa Mauricijusa. Skoro sve reči ovog jezika potiču iz francuskog, dok ostale reči dolaze iz engleskog, portugalskog i hindi. Francuski dominira u parlamentu, sudovima i akademskim institucijama, dok je kreolski rasprostranjen kao govorni. Nije standardizovan i kao takav nema rečnik. Jednostavniji je od francuskog i zato je njegova upotreba u stalnom porastu.

Kreoli su pisali prvenstveno na standardnom francuskom, mada se primeri mogu naći i na španskom, luizijanskom kreolskom (mešavini francuskog, španskog i raznih afričkih jezika), pa čak i na nemačkom. Prve autentične kreolske spise u Luizijani napisala je generacija rođena između 1800. i 1820. godine.

Ovi autori, često bogati potomci osnivača kolonije, uživali su kvaziaristokratski status u američkoj Luizijani. Često obrazovani u najboljim evropskim školama, njihovi radovi bili su pod uticajem kontinentalne književne, društvene i filozofske misli. U kontekstu američke književnosti, doprinosi ovih pisaca često su anticipacije pokreta koji će kasnije dominirati američkom književnom scenom.

Veliki deo kreolske književnosti ima korene u govornoj reči, pri čemu usmeni narativi čine osnovu pisanog dela (uključujući priče, pesme i poslovice). Književnost se bavi različitim i često složenim kulturnim identitetima kreolskih naroda, posebno u Americi.

Moćno je sredstvo za očuvanje kulturnog nasleđa i, ponekad, za otpor kolonijalnim ili asimilacionističkim politikama. Mnoga se dela bave temama rase, klase i socijalne pravde, odražavajući istorijska iskustva kreolskih zajednica.

Ostrvo Mauricijus dom je mnogih jezika, a mauricijska književnost postoji na francuskom, engleskom, kreolskom i indijskim jezicima. Glavne teme uključuju egzotiku, multirasizam i mešanje rasa, rasne i društvene sukobe, indijski okeanizam[4] i, u skorije vreme, postmodernističke i poststrukturalističke struje, poput kulitjuda. Nova generacija pisaca obrađuje globalne teme, istražuju pitanja etničke pripadnosti, sujeverja i politike.

U haićanskom kreolskom jeziku, poslovice su vitalni deo jezika i kulture, pune metafora i dvostrukih značenja. Tokom 19. veka dolaze novi književni tokovi iz Francuske: klasicizam, romantizam i simbolizam. Pozorišna produkcija podjednako je bogata i važna, paralelno sa pojavom melodrame u Francuskoj. Zastupljeni su svi žanrovi: prozna drama, tragedija, komedija i dela koja odražavaju aktuelne i promenljive običaje.

Krajem 19. veka, haićanska književnost prožeta je prestižem francuskog i gotovo isključivo orijentisana na Pariz. Dotičući se samo pismene frankofonske manjine, ignoriše svakodnevni život Haićana, uprkos snažnoj patriotskoj dimenziji. Od 1915. godine izražava se otpor američkoj okupaciji u usmenoj kulturi, pričama, tradicijama i legendama. Savremena haićanska književnost deo je frankofonske književnosti, kao i latinoameričke kulture.

ATIZAJ – haićanski kreolski termin za „umetnost“. Obuhvata književnost kao oblik umetničkog stvaralaštva.

ATIZANA – umetnik

EKRI – pisati

EKRIVEN – pisac

EKVIRIN – pisac, autor na mauricijskom kreolskom

ISTVA – priča ili istorija

KONT – tradicionalne narodne bajke i priče. Pripovedanje je ključno za mnoge kreolske zajednice. Termin kont ili istva koristi se za tradicionalne narodne bajke i priče.

KULITJUD – postmoderni književni koncept povezan sa mauricijskom književnošću, koji se fokusira na identitet u multirasnom kontekstu Indijskog okeana.

LEKOL LIV – haićanski kreolski za „školsku knjigu“ ili književno delo za učenje.

LI – čitati

LIV – knjiga

LITERATI – književnost

MALOJA – tradicionalni muzički i književni mauricijski oblik koji je nastao među porobljenim ljudima na ostrvu Reinion, sa pesmama koje često obrađuju teme ropstva i siromaštva.

OTE – autor

PIBLIJE – objaviti

POVET – pesnik

PVEZI – poezija

SIRANDANE – zagonetka na mauricijskom kreolskom. Mauricijski kreolski ima dugu tradiciju sirandana, tradicionalnih zagonetki koje su često poetske i sadrže kulturnu mudrost.

Izvor za luizijanski kreolski:

[1] Pidžin je jednostavni jezik, lingva franka, stvoren na bazi rečnika i strukture jednog jezika, obično evropskog (engleski, španski, francuski, holandski, portugalski, itd.) Najčešće se koristi u situacijama kao što je trgovina ili kada obe grupe govore jezike drugačije od jezika zemlje u kojoj borave (ali gde nema zajedničkog jezika između grupa). Lingvisti razlikuju pidžin od kreolskih jezika prema nivou struktuiranosti. Pidžin postaje kreol kada se pretvara u maternji, dok se pidžin koristi samo u odnosima između pojedinaca koji svaki zadržavaju svoj maternji.

[2] Nubi, sudanski kreolski, zasnovan na arapskom, koji se govori u Ugandi oko Bomba i u Keniji.

[3] Sango je, uz francuski, službeni jezik u Centralnoafričkoj Republici, koji se govori i Čadu i Demokratskoj Republici Kongo.

[4] Indijski okeanizam je humanistička ideologija iz jugozapadnog regiona Indijskog okeana. Ideologija proizilazi iz zapažanja da književnost širom Indijskog okeana preferira upotrebu francuskog, uz neke specifične karakteristike, kao što su upotreba mita o Lemuriji i hinduističko nasleđe regiona.

Samoanci su polinežanski narod naseljen na ostrvskoj državi Samoi u južnom Pacifiku, u Polineziji, Okeanija i Američkoj Samoi, koja je u sklopu SAD-a u južnom Pacifiku, u samom središtu Polinezije, jugoistočno od Nezavisne države Samoa. Broje preko 600.000 pripadnika širom sveta.

Iako su Samoanci dugo tvrdili da su autohtoni narod na njihovim ostrvima, čvrsto verujući da su bili stvoreni posebnom kreacijom na Samoi, mnogi lingvisti i antropolozi su na osnovu sličnosti jezika kao i arheoloških nalaza, izneli teoriju da su kao migranti iz jugoistočne Azije stigli na Samoanska ostrva pre otprilike 3.500 godina, naseljavajući se u ono što je poznato kao Polinezija na istoku.

Samoanci su razvili jezik, kulturu i društvenu praksu koja se najviše razlikuje od drugih etničkih grupa povezanih sa kulturom Lapita[1]. Prvi kontakt sa Evropljanima uspostavljen je u ranom 18. veku. Hrišćanstvo je formalno uvedeno s dolaskom engleskih hrišćanskih misionara 1830. godine. Početkom 20. veka Samoanska ostrva podelile su Nemačka, Velika Britanija i SAD.

U prošlosti, važna je bila proizvodnja tapa sijapoa,[2] od kojeg se izrađivala odeća. Bili su vešti pomorci, a glavna zanimanja su im bila ribolov, uzgoj taroa[3] i jama[4], hlebnog drveta, kokosa, i dr. Važan je običaj tetoviranja nogu među mlađim ženama (malu), a sličan običaj postoji i kod muškaraca (pe’a). Govore samoanskim jezikom, koji je službeni jezik polinežanske države Samoe i Američke Samoe. Pored nјеgа, zvanični jezik je i engleski, u obe jurisdikcije.

Samoanski spada u grupu polinežanskih jezika. Računajući Samoance u dijaspori, ukupan broj ljudi koji govore ovim jezikom procenjuje se na 510.000 (u 2015. godini). Samoanski je treći najzastupljeniji jezik na Novom Zelandu, gde ga govori više više od 2% populacije, 86.000 ljudi (u 2013). Jezik je karakterističan po fonološkim razlikama između formalnog i neformalnog govora. Zanimljiv je i ceremonijalni oblik jezika, koji se koristi u samoanskom oratoriju.

Književnost može da se podeli na usmenu (pretkolonijalnu i postkolonijalnu) i pisanu književnost, na samoanskom jeziku i na engleskom ili u engleskom prevodu, i potiče sa Samoanskih ostrva, nezavisne Samoe i Američke Samoe, i od samoanskih pisaca u dijaspori.

Samoanski kao pisani jezik pojavio se posle 1830. godine, kada su tahićanski i engleski misionari zajedno sa Samoancima razvili pisani jezik zasnovan na latiničnom pismu. Pre toga, postojali su logologo (znaci izvezeni na tapama) i tatau (tetovaže), ali ne i fonetski pisani oblik.

Pretkolonijalna i postkolonijalna usmena književnost obuhvata solo (poetske narative), fa’alupega (genealogije), tala (istorije i mitologije), fa’agogo (narodne priče), pese (pesme) i faleaitu (pozorište). Važni soloi sakupljeni su i objavljeni na samoanskom jeziku u 19. i 20. veku.

Pojava pisane književnosti (za razliku od usmene) odigrala se u kontekstu razvoja književnosti autohtonih stanovnika Pacifičkih ostrva u celom pacifičkom regionu, počev od kraja 1960. godine.

ALAGA’UPU – poslovica ili poslovična izreka koja potiče iz određene priče.

FA’AGOGO ili FAGOGO – specifična vrsta narodne ili mitske priče. Naziva se izvođačkom umetnošću, gotovo vrstom pozorišta, gde se ljudi, događaji i priče oživljavaju kroz veštine, glas i radnju naratora. Vrsta narodne priče, legende ili basne, često izvođena uz pevanje. Glavni deo tradicionalnog pripovedanja.

FA’ALUPEGA – svečani pozdravi ili genealogije poglavara i sela. Važan deo formalnog govorništva. Smatraju se oblikom usmene književnosti.

FAʻA SAMOA – „samoanski način“, termin se koristiti za opisivanje kulturnih tradicija, koje uključuju usmenu književnost, koja uključuje tradicionalno i moderno pripovedanje.

FAITAU – čitati

FAJIUPU – reč ili rečenica

FALEJITU – oblik tradicionalnog pozorišta koji kombinuje humor, satiru i društveni komentar. Deo je tradicije usmene književnosti.

FALE-TALANOA – kuća za pripovedanje, mesto za usmenu tradiciju i pripovedanje.

GAFA – genealogija, tradicija koja se prenosi usmeno, slično priči.

GAGANA – jezik. Termin se koristi za označavanje samoanskog jezika na kojem se piše ili recituje književnost.

GAGANA SAMOA – samoanski jezik

MUAGANA ili MUAFETALAIGA – kratka izreka koja iznosi opštu istinu ili savet.

PALAPALA – pisati

PESE – pesma, ključni je deo samoanske usmene književnosti i kulture.

SOLO – poetski narativ ili pesma koja priča priču.

TAGATA TUSI – pisac ili autor. Tagata znači „osoba“, a tusi znači „pisati“.

TALA – priča, naracija. Opšti termin za priču, bajku ili narativ. Obuhvata istorije, mitove i moderno pripovedanje.

TALA FA’ASOLOPITO – istorijski prikaz ili niz događaja.

TALANOA – pripovedanje ili razgovor

TALA O LE VAVAU – mitovi i legende stare Samoe.

TUSI – knjiga ili pisati

TUSITALA – pripovedač ili pisac

TUSITUSIGA – opšta reč za književnost ili pisanje.

VAVAU – termin se odnosi na drevna vremena ili legende.

Posebno izdvajamo izraz, poslovicu, vezan za logologo:

E TU MANU AE LE TU LOGOLOGO – Ptice zastaju, ali komunikacija ne.

[1] Lapita kultura naziv je neolitskog austronezijskog naroda i njihove posebne materijalne kulture, koji su naselili ostrvo Melaneziju migracijom preko mora oko 1600. do 500. g.p.n.e. Veruje se da narod Lapita potiče sa severnih Filipina.

[2] Tapa je vrsta bogato ukrašene tkanine od konoplje ili unutrašnje kore nekih vrsta drveća u području Okeanije. Kod Samoanaca naziv za tapu je sijapo. Rađena je od dudove kore i bojadisana nekom vrstom gline koja je morala da odstoji oko deset godina da bi mogla da se upotrebi. Osušena glina morala je da se smrvi i zatim pomeša sa sokom drveta, da bi se dobila smeđa boja.

[3] Taro, višegodišnja je tropska biljna vrsta iz porodice Araceae. Poreklom je iz južne Indije, Afrike, Okeanije i Azijske (slična jamu).

[4] Jam je uobičajeno ime za neke biljne vrste iz roda Dioscorea, koje formiraju jestive krtole. Jam je višegodišnja zeljasta biljka koja potiče iz Afrike, Azije i Amerike i uzgaja se radi konzumiranja njenih skrobnih krtola u mnogim umerenim i tropskim regionima.