Blog Blagan

MALAKAS ang ulan sa labas. Minsan pa’y may kulog at kidlat na sumasabay sa malalaking patak ng ulan sa bubungan. Hatinggabi na ngunit hindi makatulog si Biboy. Takot siya sa kidlat. Nanginginig ang buong katawan niya kapag kumikidlat. Dumagdag pa ang madilim na gabi. Ang tanging liwanag na nakikita niya ay ang mapusyaw na ilaw ng lampshade sa tabi ng kanyang higaan. 

Nang muling kumidlat ay gustong-gusto na niyang tumakbo patungo sa  kuwarto ng kanyang Mama at Papa ngunit pinipigilan niya ang sarili. Binawalan na siyang matulog kasama nila. Kailangan daw niyang masanay na matulog na mag-isa. Isa pa’y mahigpit siyang binilinan ng ama na huwag iistorbohin ang ina dahil sa may sakit ito at kailangang magpahinga.

Isang malakas na kidlat muli ang tumama sa di kalayuan. Kumaripas na siya ng takbo palabas ng silid. Wala na siyang pakialam. Basta pupuntahan na niya ang mga magulang at magmamakaawang doon na siya matulog.

Natigilan siya sa tapat ng pintuan ng silid ng mga magulang. Ito ang paborito niyang silid sa kanilang bahay dahil pakiramdam niya’y ligtas siya rito. Ngunit sa kauna-unahang pagkakataon ay nakaramdam siya ng takot. 

“Mama!” mahinang tawag niya na sumabay sa malakas na kulog.

Papasok na sana siya sa silid nang matigilan siya. Isang babae ang nakatayo sa gilid ng kama. Malamlam ang liwanag na nagmumula sa lampshade kaya hindi niya mamukhaan ito. Akala niya noong una ay ang Mama niya ito ngunit nang makita ang anino nito ay napagtanto niyang ibang babae ang nasa silid. Sigurado siyang babae ito, payat at kalbo, hindi gaya ng kanyang ina na may malago at lampas balikat na buhok. Kinabahan siya nang makita sa anino na tila may hawak itong matulis na bagay. Nag-alala siya, baka kung ano ang gawin ng babaeng ito sa kanyang ama’t ina. 

Napapikit siya nang muling kumidlat. Nang magmulat siya ng mata ay nasa harapan na niya ang butuhang mukha ng babae, nanlilisik ang mga mata at nakalantad ang matatalim na pangil. Kumawala ang matinis niyang sigaw na pumunit sa kalaliman ng gabi.

“Biboy! Gising, anak!” 

Naramdaman niya ang pagyugyog sa kanyang katawan. Habol ang hininga, nang magmulat siya ng mata ay nakita niya ang nag-aalalang mukha ng kanyang Papa. Ang ate Claire niya ay nasa likod nito. 

“Nananaginip ka na naman, anak,” sabi ng lalaki. 

“At naihi ka na naman sa higaan.” Tila nagpipigil sa pagtawang dagdag ng kanyang nakatatandang kapatid.

“Si Mama po?” Nahihiyang tanong niya nang makapa ang basang higaan. 

“Nasa kuwarto, naghahanda at kailangan naming pumunta sa doktor ngayon. Si Tita Mila ulit ang kasama niyo dito.” 

Nang makapagbihis ay gustong puntahan ni Biboy ang ina sa kuwarto ngunit tinatalo siya ng takot sa kanyang panaginip. Ilang araw na niyang hindi nakikita ang ina. Nami-miss na niya ang ina. Nasasabik na siyang makasama ito. Gusto na niyang muli itong makitang abala sa pagluluto sa kusina. Gusto na niyang muling mapagalitan ng ina kapag hindi niya naililigpit ang mga pinaglaruan. 

Ilang linggo na ang nakararaan nang malaman niyang maysakit ang ina. Labis siyang natakot at nag-alala. Madalas ay sinisilip niya lang ang kuwarto nito. Inaabangan kung naroon ito, kung bukas ang ilaw ay magtatangka siyang sumilip upang masulyapan kahit saglit man lamang ang ina. Ngunit kung makikita siya nito ay agad naman siyang tatakbo palayo. Hindi niya alam kung pwede ba siyang lumapit dito. 

Malalim ang iniisip niya nang biglang lumabas mula sa kuwarto ang kanyang ina. Nagulat pa siya dahil halos hindi na niya ito makilala. Bago ang ayos ng buhok nito at malaki rin ang ipinayat. 

Nataranta siya. Hindi niya alam kung ano ang gagawin. Lalapit ba siya at gaya ng dati ay yayakap at hahalik? Paano kung bawal? Paano kung mapagalitan lang siya? Bago pa siya nakapagdesisyon kung ano ang gagawin ay nakalapit na ang Mama niya. Hinaplos nito ang kanyang baba at hinalikan siya sa noo. 

Hindi siya komportableng makita ang ina sa gayong ayos. Iniwasan niyang tingnan ang mukha nito. Nakangiti kasi ito ngunit malungkot ang mga mata.

ILANG oras silang naglalaro ng kalaro niyang si Theo. Naglaro sila ng paborito niyang video games. Nang mainip ay mga action figures naman ang kanilang inatupag. Makulit at malikot si Theo, parang laging di mapakali. Ang totoo, wala siya sa mood na makipaglaro. Marami  ang tumatakbo sa isip niya. Lagi siyang sumusulyap sa silid ng kanyang mga magulang, lagi kasi niyang naaalala ang kanyang panaginip, ang babae sa silid na iyon. 

“Uuwi na ako,” mayamaya’y sabi ni Theo. “Boring ka naman  kalaro e. Sa bahay na lang ako maglalaro.”

Nasaktan ang damdamin ni Biboy. “E, bakit ka pa nagpunta rito kung boring akong kalaro?”

“Sabi ni mommy makipaglaro daw ako sayo, nakakaawa ka raw kasi.” 

“Ba’t naman ako nakakaawa?”

“Sabi ni mommy mamamatay daw ang mama mo.”

Nawala sa kamay niya ang action figure na nilalaro niya. Namalayan na lamang niya, malakas na ang pag-iyak ni Theo at nagkakagulo na ang mga tao sa paligid nila. 

“Bakit inaway mo si Theo, anak? Sabi niya, binato mo raw siya ng laruan.” Malumanay ang tinig ng kanyang ama. Hindi niya ugaling makipag-away sa kalaro. 

Kusang tumulo ang mga luha niya. “Sabi niya, mamamatay raw si Mama.” Humihikbi, habol niya ang hininga. 

Napabuntunghininga ang ama. “Di ba sinabi ko naman sa inyo, may sakit ang mama mo. Pero ginagawa ng mga doctor ang lahat upang gumaling siya.”

“Hindi po siya mamamatay?”

Naglayo ng tingin ang ama. “Ako at ang Mama mo ay hindi mo habang buhay na makakasama, anak. Darating ang araw, iiwan ka namin kasi kaya mo nang mag-isa. Pero ang ipinagdarasal ko, sana makasama pa natin nang matagal ang Mama mo. 

“Ano po ba ang sakit niya?”

Sandaling nagdalawang isip ang ama bago nangusap. “Kanser,” gumaralgal ang tinig nito. 

Narinig na niya ang sakit na iyon sa mga pelikulang pinapanood ng ina. Ngunit hindi niya alam kung ano ang sakit na ito. Nakita marahil ng kanyang ama ang mga mata niyang lalong nagulumihanan kaya sinubukan nitong ipaliwanag kung ano ang sakit na kanser maging ang paraan ng gamutan. 

Napatango tango lang si Biboy kahit na hindi pa rin niya lubusang maunawaan.  Ang matimbang sa isip niya ay ang mga napanood niyang mga pelikula kung saan nakakalbo at namamatay ang taong may kanser.

“Pramis, dad, hindi na ako maglilikot at hindi na rin ako magpapasaway para hindi na magkasakit si Mama.”

“Nak, hindi mo kasalanan kung bakit nagkasakit ang mama mo. Huwag mong isipin na kasalanan mo. Lagi mong tatandaan, matapang ang mama mo, lalabanan niya ang sakit para sa atin.”

“Sabi po ni Mama, hindi ako pwedeng lumapit sa taong maysakit kasi baka magkasakit din ako. Hindi rin ba ako pwedeng lumapit kay Mama?”

“Ang sakit ni Mama mo ay hindi nakakahawa kaya pwede kang lumapit sa kanya. Pero kapag naggagamot ang mama mo, mahina ang kanyang katawan kaya’t madali siyang mahawa sa ibang sakit. Kaya hindi ka pwedeng lumapit sa kanya kung mayroon kang sakit at baka siya ang mahawa. At minsan, hindi maganda ang pakiramdam ni Mama mo at gusto niya lang magpahinga, kaya dapat wag natin siyang istorbohin.” Mahabang paliwanag nito. 

“Dapat mo ring malaman na habang ginagamot ang mama mo, may mga magbabago sa kanyang katawan pero hindi tayo dapat matakot dahil epekto ito ng mga gamot na kanyang iniinom upang gumaling siya. Gaya ngayon, pumayat na ang mama mo at nawala na rin ang kanyang mga buhok. Pero kapag gumaling siya ay muling babalik ang dati niyang katawan at ang malago niyang buhok.”

Saka lamang naunawaan ni Biboy ang kakaibang ayos ng buhok ng kanyang Mama at kung bakit ito laging matamlay. “Pwede ko po ba siyang puntahan ngayon?”

Tumango ang ama saka kinusot nito ang buhok niya. 

Kaagad siyang tumakbo patungo sa kuwarto ng mga magulang. Nang buksan niya ang pinto ay natigilan siya. Muli niyang naalala ang kanyang panaginip. Tumambad sa kanya ang pamilyar na imahe: ang babaeng walang buhok. Ngunit ngayon ay malinaw niyang nakikita kung sino ito. Wala itong nanlilisik na mga mata at mahahabang pangil. Ang babae ay maamo ang butuhang mukha. Ibang-iba ang itsura nito, ngunit kahit sa karamihan ng tao, makikilala niya ito. Ang kanyang Mama. Nabigla ito nang maramdamang may tao. Nagmamadali nitong kinuha ang peluka na nasa ibabaw ng kama. Natutop nito ang bibig nang makita siya. Bakas sa mukha ang kahihiyan na makita siya sa ganoong kalagayan.

“Mama,” mahinang nasabi niya, pakiramdam niya’y tutulo ang kanyang mga luha. Naramdaman niya ang mga kamay ng kanyang ama sa kanyang balikat. Nakita niyang nagkatinginan ang mag-asawa. 

Walang sigla ang ngiti sa mga bibig ng kanyang ina. “Halika, anak,” sabi nito. Mahigpit niyang niyakap ang ina na parang ayaw na niya itong pakawalan. Gusto niyang bawiin ang mga pagkakataon na hindi niya ito nayakap dahil sa takot niya. 

Mula noon ay mahimbing na siyang nakatutulog. Hindi na niya nababasa ang higaan at hindi na rin niya napanaginipan pang muli ang babae sa silid ng kanyang Mama. 

WAKAS

Ang kuwentong ito ay kalahok sa Saranggola Awards.

Madumi at mabaho ang sinasakyan nilang truck. Tirik na tirik din ang araw kaya’t nanunuot ang init sa loob ng sasakyan na di kayang ibsan ng trapal na nakapatong sa ibabaw nito. Mabuti na lamang at hindi sarado ang kabuuan ng trak, may mga bahaging rehas na bakal ang nakapalibot, kaya’t kahit paano’y pumapasok ang hangin sa loob at nagagawa niyang tumanaw sa labas. Mahigit sampu silang lulan ng sasakyan, higit sa nakatakdang dami ng pasahero kaya’t nagsisiksikan silang parang mga sardinas. Mga bata pa sila, halos lahat sila’y magkakasing-edad. 

Sanay na siya sa ganoong kondisyon, hindi niya na ito alintana. Ang palaisipan sa kanya ay kung saan sila papunta. Saan ang destinasyon ng sasakyang ito? Magkahalong emosyon ang kanyang nararamdaman. Nasasabik siya. Ito ang unang pagkakataon na nakalabas sila mula sa tirahang kanyang kinagisnan at lahat ng natutunghayan niya sa labas ay bago sa kanyang paningin. Ngunit sa isang banda ay sinusundot siya ng kaba at pag-aalala. Paano kung panganib ang naghihintay sa kanilang pupuntahan?

Nakalulunos ang kondisyon na kanyang kinalakhan. Masikip ang kanyang tinutulugan, doon na rin siya kumakain, naliligo at sumasagot sa tawag ng kalikasan. Kung tutuusin, masahol pa ang kalagayan niya sa mga preso. Ni hindi nga siya hinahayaang lumabas upang makasagap ng sariwang hangin. Sa gabi’y hindi man lang niya matunghayan ang buwan at mga bituin. 

Sa kabilang banda, hindi naman siya sinasaktan kaya masasabing mapalad pa rin siya kumpara sa iba. Mabait ang kanyang bantay at tagapangalaga. Kumakain siya sa tamang oras at nakaliligo siya araw-araw. Kahit halos pare-pareho lang ang idinudulot na pagkain sa kanya, para sa kanya’y hindi iyon malaking isyu. Magana siyang kumain anuman ang nakahain. Sa katunayan, hindi niya alam kung makikilala pa siya ng kanyang ina kung makikita siyang muli nito. Mahabang panahon na ang lumipas.

“Ang taba,” naulinigan niyang sabi ng isang taong bumibisita patungkol sa kanya. Nagpanting ang kanyang tainga. Gusto niyang sunggaban ito at pitpitin ang matabil na dila kundi lamang siya nakakulong. Ngunit tanggap naman niya ang masakit na katotohanan. 

“Ikaw ba naman ang kumain nang kumain tapos wala man lang ehersisyo, di ka ba bibilog?” Gusto niyang ipagsigawan. 

Muli niyang nagunita ang kanyang ina. Nasasabik na siyang muli itong makita. Musmos pa siya nang malayo sa kanyang ina at sa mga kapatid. Hindi niya nakagisnan ang kanyang ama. Nasaan na kaya sila?

Nakatatak na sa kanyang alaala ang malagim na araw na iyon. Isa-isa silang kinuha at inilayo sa kanilang ina. Hanggang ngayon ay hindi niya makatkat sa isip ang palahaw ng kanyang ina.  Tila sa bawa’t isang anak na inilalayo rito ay kasabay na sinasaksak ito sa puso. Nagmakaawa ang kanyang ina ngunit ang mga taong naroon ay tila mga bingi sa paggibik at pagsusumamo nito. Siya ang pinakamaliit sa kanilang magkakapatid at sa pakiramdam niya noon ay doble ang palahaw ng kanyang ina nang ilayo siya rito. Mula noon ay hindi na niya nakita pa ito o sinuman sa kanyang mga kapatid. 

Dinala siya sa parisukat na silid na nagsilbi niyang kulungan sa mahabang panahon. Ngunit ngayon ay nilisan niya ito sa unang pagkakataon at hindi siya mapakali sa kaiisip kung saan siya dadalhin. Posible kaya na sa kanyang pupuntahan ay naghihintay ang kanyang ina at mga kapatid? Kung magkaganun, ito na marahil ang pinakamasayang araw sa buong buhay niya. 

Huminto ang sasakyan. Sumilip siya sa siwang ng mga rehas. Nakita niya ang iba’t ibang uri at laki ng sasakyan na pawang mga nakahimpil din. Wala siyang ibang matanaw kung hindi ang malawak na kalsada at ang pila ng mga sasakyan. 

Sumagi sa gunita niya ang mga kuwento ng isa sa mga bantay sa lugar kung saan siya nakakulong. Putol, ang tawag dito ng mga kasama ngunit hanggang ngayon ay hindi niya alam kung bakit ito ang ipinangalan dito. Sabi ni Putol, maraming magagandang lugar na itong napuntahan na aniya’y kung makikita niya ay ikaluluwa ng kanyang mga mata.

“Nakapunta na ako sa mall,” sabi nito. Madalas ay bahagyang nakalabas ang dila nito na akala mo’y laging humahangos na tila galing sa mabilis na pagtakbo.

Ang totoo’y hindi niya alam kung ano ang tinutukoy ng kausap. 

Tila nabasa naman ni Putol ang blangkong ekspresyon sa kanyang mukha. “Hindi mo alam kung ano ang mall, ‘no?” natatawang sabi nito. 

Napailing  lamang siya. 

“Doon nagpupunta ang mga tao kung kailangan nilang bumii ng mga kailangan nila, pagkain, damit at iba pa. Pwede ring magpunta roon upang magliwaliw at magpalipas ng oras.”

“Maganda ba roon?” Tanging naitanong niya.

“Oo,” walang gatol na sabi ng kausap. “Malamig doon, malawak at maraming tao. Marami kang pwedeng gawin doon na talagang nakaaaliw.”

“Mukhang maganda nga roon,” walang siglang sabi niya. “Sana makapunta rin ako sa mall balang araw,” mahinang wika niya. 

“Pero hindi mo kakayanin kapag nakapunta ka sa tabing dagat,” pagyayabang muli ni Putol. 

“Maganda rin ba sa tabing dagat?” muling tanong niya.

“Maganda?” napaismid pang sabi. “Yun kaya ang paborito kong lugar sa lahat. Doon nakakatakbo ako ng matulin sa buhanginan nang walang pumipigil sa akin. Nakapagtatampisaw ako sa dagat at nakakakain ng maraming masasarap na pagkain. Masaya ring magpahinga sa ilalim ng matatayog na puno ng niyog. Presko ang hangin at maaliwalas ang kapaligiran.”

“Mukhang maganda nga. Sana makapunta rin ako sa tabing dagat.” Mahinang sabi niya.

Gumana ang kanyang imahinasyon. Nasa mall siya, kasama ang kanyang ina at mga kapatid. Sa paligid nila ay ang iba’t ibang tindahan na may masasarap na pagkain at magagarang mga kasuotan. Masayang-masaya silang tumatakbo sa makintab na sahig at matataas na kisame habang sinusubukan ang mga kakaibang bagay na noon niya lamang natunghayan. Nang magsawa ay nagtuloy sila sa tabing dagat. Nakikita niyang muli ang sariling walang pagsidlan ang kaligayahan. Parang mapupunit na ang kanyang bibig sa kangingiti at katatawa. Naghahabulan sila sa buhanginan ng kanyang mga kapatid, nagpapagulong gulong sila roon. Nang mapagod ay nagtampisaw sila sa malamig na tubig dagat. At nang magutom ay tinawag sila ng kanilang ina upang kumain sa pampang sa harap ng napakasasarap na mga pagkain. 

Sa isiping iyon ay umatungal ang kanyang sikmura. Gutom na siya. Kailan pa ba siya huling kumain? Nanunuyo na rin ang kanyang lalamunan ngunit wala man lang siyang tubig na maiinom. 

Sana ay sa tabing dagat sila papunta, taimtim na dalangin niya. Pero bulong ng isip niya: paano kung hindi?  Paano kung panganib pala ang naghihintay sa kanilang patutunguhan? Umiling-iling siya. Pilit niyang iwinawaksi ang masamang gunita.

Iginala niya ang paningin. Takot ang mababanaag sa karamihan sa kanyang mga kasama. May ilang tahimik na umiiyak, may ilang nakatulala lang.

Nakabibinging mga busina ang sumunod na pumainlanlang na pumutol sa kanyang pagmumuni-muni. Tila palabas na sa highway ang sasakyan, muling nag-ingay ang mga kasama niya. Nag-iyakan ang iba, ang iba’y hindi mapakali. 

“Anong nangyayari?” tanong niya sa katabi. 

“May nakapagsabi sa isang kasama natin, dito daw dinadala ang mga kagaya natin. May masama raw na mangyayari sa atin.”

Bigla siyang nahintakutan. Kumakabog ang kanyang dibdib. Ano ang kanyang gagawin? Muli siyang sumilip sa labas ng sasakyan. Umaasa siyang may makikita man lang siyang kahit na anong palatandaan kung saan sila dadalhin. Dumami ang mga tao sa mga gilid ng kalsada. Patuloy sa  pag-iingay ang kanyang mga kasamahan. Nagsusumamo, humihingi ng tulong. Ngunit ang mga tao sa paligid ay tila walang naririnig at patuloy lang sa kanilang mga ginagawa. 

Bumagal hanggang sa tuluyang huminto ang sasakyan. Marami pa ring tao na naglalakad sa magkabilang panig ng kalsada. Kulang na lang ay mawalan ng boses ang kanyang mga kasama sa kaaatungal. Ngunit ang mga tao sa paligid ay tila mga bingi. Mga walang pakialam. 

Maraming tao ngunit parang hindi naman ito ang mall na madalas ay ikwento ni Putol. Hindi rin ito ang tabing dagat na nais niyang mapuntahan. Wala siyang makitang buhanginan at.walang mga matatayog na puno ng niyog. Unti-unting nalulusaw ang kanyang natitirang pag-asa. 

Muling umandar ang sasakyan ng ilang minuto hanggang sa tumabi ito sa kalsada at muling huminto. Lumabas mula sa sasakyan ang nagmamaneho at ang kasama nito. Naulinigan niya ang pinag-uusapan ng dalawa.

“Siguradong tiba-tiba na naman si boss dito,” nakangiting sabi ng isa habang nakamasid sa kanila na para silang mga alahas na kinikilatis. 

“Kailangan niya yan, ang balita ko’y mag-aaral ang panganay niya sa ibang bansa. At ang alam ko, may bago pa siyang negosyong bubuksan.” 

“Kumusta nga pala ang bunso mo? Nasa ospital pa rin?” 

“Oo, kailangang operahan. Hindi ko nga alam kung saan ako maghahagilap ng perang kakailanganin e. Sana pautangin ako ni boss,” malungkot na sabi ng isa. 

“Pauutangin ka nun, mabait naman yun e. Noong manganak ang asawa ko, siya ang sumagot. Hanggang ngayon hindi ko pa nga nababayaran.”

Sana nga ay mabait ang boss nila, naisip niya. Pero kung totoong mabait ito, bakit ganito ang trato sa kanila? Bata pa siya ay nakaririnig na siya ng mga kuwento mula sa mga kasama kung ano ang malagim na nangyayari sa mga paris nila. Noong una’y diskumpyado siyang totoo ang mga kuwento. Di siya makapaniwala na may mga taong may kakayahang gumawa ng ganoong kalupitan. 

Muli niyang nagunita ang kanyang ina at mga kapatid. Sinapit din kaya nila ang sinapit ng iba? Magagaya rin kaya siya sa kanila? Ngunit ano nga ba ang magagawa niya? Nasanay na silang maghintay na lang sa kanilang kapalaran. Ang mahabang panahong pagkakakulong ay naging sapat upang supilin ang natitira nilang lakas upang lumaban.

Idinikit niya ang kanyang nguso sa bakal na pinto ng sasakyan. Naramdaman niya ang init nito, hindi gaya sa malamig na rehas ng kanyang silid na nagsilbi niyang kanlungan sa mahabang panahon. Parehong rehas na sumusupil sa kanyang kalayaan. Sa kanyang kulungang pinanggalingan ay naikukubli siya, ngunit sa sasakyang ito ay halos nakabilad na siya sa mga mata ng mga tao ngunit wala man lang ni isang nagtangkang makialam o magmalasakit kaya. Napagtanto niya, wala siyang maaasahang tulong. Kailangan niyang kumilos at gumawa ng paraan kung gusto niyang makalaya.

Nabuo ang kanyang pasya. Kailangan niyang subukang tumakas. Alam niyang bubuksan ang pinto anumang oras. Ito na ang kanyang pagkakataon. Huminga siya ng malalim at naghanda. 

Narinig niya ang pag-ingit ng bakal na kandado ng pinto. Nang bahagyang mabuksan iyon ay para siyang torong sumugod at sinuwag ang pinto nang ubos-lakas.  Tumilapon ang lalaking nagbukas nito. Sinamantala niya ang pagkakataon. Tumalon siyang palabas sa sasakyan. Parang bumigay ang kanyang mga tuhod sa kanyang pagbagsak ngunit hindi niya iyon inalintana. 

Nang makahuma ang taong nagbukas ng pinto ay napasigaw ito sa kasama. Nagkagulo na rin ang mga tao sa paligid. Hindi nila alam kung ano ang gagawin. Sa isip niya’y parang nakikita na niya ang asul na tubig sa tabing dagat, ang malawak na buhanginan at ang matatayog na puno ng niyog na inilarawan sa kanya ni Putol. Parang nakikita pa niya ito na masayang tumatakbo sa buhanginan, nakalabas ang dila at kumakawag-kawag ang putol na buntot habang kumakahol. 

Tumakbo siya nang tumakbo na parang iyon na ang huling pagkakataon na gagamitin niya ang mga pata. 

Sa wakas ay may mga taong nakapansin din sa kanya. Ang isang ale ay napasigaw. 

“Ay! Ang baboy nakatakas!” 

WAKAS

*Ang kuwentong ito ay kalahok sa Saranggola Awards 2024.