کافه نادری

در این عکس چه چیزهای میشود دید؟ به نظر من در این عکس خیلی چیزها میشود دید یا ندید، بیشتر به این بستگی دارد که بدانیم برای دیدن باید دنبال چه چیزهایی باشیم و این هم بستگی به چارچوب تئوریک ما در تحلیل تصویر دارد. من در اینجا سعی میکنم بدون اینکه وارد بحثهای خیلی دقیق ودشوار شوم در چارچوب تئوریک نظریات طبقه تن آسان تورنشتاین وبلن و نظریات بوردیو در مورد قشربندی و سرمایه فرهنگی موضوع را تحلیل کنم قول میدهم زیاد پیچیده نباشد.

تورنشتاین وبلن برعکس اسم سختی که دارد نظر ساده ای دارد که فهمش دشوار نیست. میگوید یک نوع اشرافیت جدید به وجود امده که سعی میکند با مصرف چشمگیر و نمایشی، ثروت وقدرت خودش را به رخ دیگران بکشد. البته این ادمها در اصل دنبال عزت نفس هستند نه ساعت رولکس یا ماشین مازاراتی و امثال اینها منتها در یک فرهنگ رقابتی ادمها فقط موقعی احساس ارزشمند بودن میکنند که دیگران برای انها ارزش قایل شوند. برای همین باید ارزشت یک جوری توی ظاهرت دیده شود تا دیگران تو را ارزشمند بدانند، آن وقت باورت میشود که ارزشمندی وخیالت راحت میشود. نظریه وبلن به زبان ساده همین است. حالا این چه ربطی به محرم دارد؟ توضیح میدهم. اما اجازه بدهید از یک مسیر فرعی به موضوع برسیم و کمی پرچانگی کنم. شاید واقعا لازم نباشد ولی من ادمی داستانگو هستم و از داستان گفتن خوشم میاید.

به نظر من میشود خیلی کلیتر به نظریات وبلن نگاه کرد و آن را در بطن نظریه «خود آینه سان» چارلز هورتون کولی looking glass self tehory قرار داد کولی میگوید ما ادمها مثل یک اینه، انعکاسی از دیگران هستیم. خود، چیزی نیست که از اول درنهاد ادم خیلی ساخت یافته به صورت یک چیز مشخص وجود داشته باشد، بلکه به مرور شکل میگیرد انهم با انعکاسهایی از دیگران که به مرور جذب میکنیم. مثلا اگر به کسی بگویند خودت را تعریف کن ممکن است بگوید من ایرانی مسلمان پدر چهار بچه همسر فلانی معاون فلان شرکت و عضو فلان انجمن هستم. در همه این تعاریف پای دیگران وسط است باید مسلمانانی وجود داشته باشند تا ما خودمان را یکی از انها بدانیم. باید ایرانیانی باشند، باید بچه ای باشد تا پدر باشیم و زنی باشد تا شوهر ودوستی باشد که دوست و… ارزش هر کدام از اینها یعنی ارزشی که ما برای هر بخش از خودمان قایلیم چیزی است که بستگی به دیگران دارد. مثلا ارزش اینکه استاد دانشگاه هستیم یا دزد وسایل صوتی ماشین بستگی به ارزشی دارد که دیگران برای این نقشها قایلند. دیگران معمولا برای یک استاد ارزشی بیشتر از یک دزد قایلند در میان جامعه خود دزدها هم انکه میتواند ضبط ماشینهای خارجی و ایمن را بدزدد بیشتر از آن دزد بی خاصیت و حیف نانی که دنبال یک ماشین با درهای باز یا شیشه پایین میگردد احترام دارد.

فعلا این نتیجه گیری را تا اینجا داشته باشید که ما خودمان و ارزش خودمان را بر اساس انعکاسی که از دیگران میگیریم و تایید انها تعریف میکنیم تا برویم سراغ نظر بوردیو

بوردیو نظر خاصی در مورد قشربندی و طبقات اجتماعی دارد. یکی از مهمترین و اولین و احتمالا مشهورترین نظریات قشربندی نظر مارکس است که طبقات را بر اساس مالکیت یا عدم مالکیت ابزار تولید تعریف میکند. یعنی اگر در زمانه ما ابزار تولید کارخانه و تکنولوژی و شرکتهایی نظیر اپل و مایکروسافت هستند، ادمها بر اساس اینکه صاحب کارخانه و سایر ایزارهای تولید هستند یا نیستند به دوگروه متخاصم تقسیم میشوند که منافعی ضد هم دارند. البته مارکس قبول دارد که بین این دو گروه که همه چیز دارند و هیچ چیز ندارند گروه های حد وسطی هم هستند مثل مغازه داران یا کشاورزان خرده مالک ولی مارکس میگوید اینها نخودی هستند دعوای اصلی بین همان بورژاها وبدبختهاست در نهایت لایه های حد وسط به یکی از دو طرف ماجرا خواهند پیوست و خودشان نقش تاریخ سازی ندارند. بعدا ماکس وبر مفهوم منزلت را به قشربندی اجتماعی اضافه کرده است یعنی میگوید برخلاف نظر مارکس فقط ثروت نیست که جایگاه فرد را در سلسله مراتب اجتماعی مشخص میکند یک سلبریتی جدا از اینکه ثروت دارد یا ندارد یا مالک ابزار تولید هست یا نه میتواند جایگاه اجتماعی بالایی داشته باشد. شخصیتهای کاریزماتیک که حرفشان بین مردم برش دارد ممکن است ثروتی هم نداشته باشند. در یک جامعه روستایی ممکن است یک سید فقیر جایگاه اجتماعی بالایی داشته باشد.

بوردیو بعد از مارکس و وبر امده و طبیعتا نظریاتش قدری پیچیده تر و با ریزه کاری بیشتر است اینرا هم اضافه کنید که بوردیو فرانسوی است ان وقت در نظر بگیرید چقدر فهم حرفهایش سختتر میشود.

میدانم که اگر تا اینجا دندان روی جگر گذاشته باشید و مطلب را نیمه کاره رها نکرده باشید احتمالا توی دلتان میگویید خب اینها چه ربطی به طبل دارد؟ میدانم که دارید از نهایت صبر و شکیبایی خود بهره میبرید اما کمی دیگر هم صبر کنید ارتباطش روشن میشود. اندکی راه است تا بینا شدن.

بوردیو طبقات و قشرهای جامعه را بر اساس میزان سرمایه ای که دارند تعریف میکند منتها تعریف سرمایه از نظر بوردیو پیچیده تر است. او انواع سرمایه را به چند نوع تقسیم میکند: 1- سرمایه اقتصادی که تقریبا همان سرمایه مورد نظر مارکس است 2- سرمایه فرهنگی که شامل تحصیلات سلیقه و درک هنری و اینجور چیزها میشود 3- سرمایه اجتماعی که از جایگاه فرد در روابط گروهی ناشی میشود یعنی میزان اعتماد و اعتباری که دیگران برای شما قایل هستند و به مفهوم منزلت نزد وبر نزدیک است 4- سرمایه نمادین که مجموعه نمادهایی است که فرد با ان به دیگر انواع سرمایه ای که دارد مشروعیت میبخشد

اشکال مختلف سرمایه مثل اشکال مختلف انرژی به یکدیگر قابل تبدیل هستند لذا میشود تصورکرد افراد معمولا یا سطح بالایی از انواع مختلف سرمایه را دارند یا سطحی پایین یا متوسط. زیرا اگر یکی از انواع سرمایه را به میزان بالا داشته باشید میتوانید با تبدیل ان به اشکال دیگر سرمایه کمبودهایتان را جبران کنید مثلا متولد شدن در یک خانواده ثروتمند (سرمایه اقتصادی) معمولا باعث میشود تحصیلات خوبی هم داشته باشید (سرمایه فرهنگی) و برعکس داشتن تحصیلات بالا معمولا درامد بالا به همراه دارد.

البته گاهی ممکن است انواع مختلف سرمایه ای که یک فرد در اختیار دارد در یک سطح نباشند که این مساله فرد را دچار مشکل میکند. مثلا افرادی که به تازگی ثروتمند شده اند معمولا به عنوان قشر نوکیسه شناخته میشوند. اینها سطح سرمایه اقتصادیشان بالاست اما از لحاظ سرمایه فرهنگی مثل طرز حرف زدن، سلیقه، درک هنری و امثال اینها در سطح بقیه افراد طبقه بالا نیستند. داشتن چیزهایی که سرمایه فرهنگی شناخته میشود نیازمند پول و فراغت است برای اینکه به موسیقی کلاسیک علاقمند شوید باید پول کنسرت رفتن داشته باشید وهمین طور وقت و فراغتش را. کسانی که یک شبه ثروتمند شده اند چنین چیزهایی را که داشتن ان نیازمند تربیت خانوادگی و صرف وقت در گذشته بوده است را ندارند و لذا میخواهند همه اینها را یک شبه با پول بخرند. مثلا ممکن است مقدار زیادی پول صرف خرید تابلوهای نقاشی کنند، بدون اینکه چیزی از موسیقی سر دربیاورند به اپرا وکنسرت بروند و در حالیکه خمیازه میکشند بر بخت خودشان لعنت بفرستند که مچبورند با فرهنگ باشند.

مفهوم مهم دیگری که بوردیو در ارتباط با طبقه مطرح میکند مفهوم عادت واره است. او میگوید افراد بر اساس تجارب زندگی و تربیتشان دارای یک سری عادت واره هستند که به نظامهای بینش و سلیقه و قضاوتشان مربوط میشود. یعنی بوردیو برخلاف انچه که معمولا به نظر میرسد سلیقه را یک امر شخصی و طبیعی نمیداند بلکه سلیقه هر فرد به جایگاه طبقاتی او مربوط میشود. سلیقه من به عنوان یک عضو طبقه متوسط با سلیقه اعضای طبقات بالا و پایین متفاوت است. اعضای یک طبقه با اشتراکاتی که در سلایقشان دارند به نوعی اگاهی طبقاتی میرسند و از هم گروهی و اشتراک منافعشان اگاه میشوند از طرف دیگر کسانی که سلایق دیگری دارند به عنوان دیگران طبقه بندی میشوند و نوعی حس تخاصم میان این گروه ها ممکن است بروز و ظهور پیدا کند.

بوردیو یک مدل سه شاخه برای سلیقه طرح میکند که عبارت است از 1- سلیقه مشروع 2- سلیقه متوسط 3- سلیقه مردم پسند یا پاپ

سلیقه مشروع همان است که توسط کسانی که قدرت وثروت را در دست دارند تعریف میشود، یعنی اینکه چه طرز لباس پوشیدن و حرف زدنی درست و زیباست. سلیقه متوسط هم سلیقه طبقه متوسط است که کمی با سلیقه مشروع متفاوت است. سلیقه مردم پسند هم سلیقه طبقات پایین است

طبقات پایین کمتر امکان این را دارند که یک نظام زیبایی شناختی دقیق و بسط یافته را تعریف کنند. همواره نظام سلیقه ای طبقات بالا قدرتمندتر است وخودش را تحمیل میکند. البته در مقابل طبقات پایینترهم دست به ضد حمله هایی میزنند. اگر طبقات بالا سلیقه اشان را با رفتن به رستورانهای گران قیمت و خاص نشان میدهند، یک شهروند طبقه متوسط ممکن است با روی اوردن به اشپزی غذاهای عجیب و غریب در منزل سلیقه اش را نشان دهد. طبقات پایین هم ممکن است با افتخار بگویند با غذای فری کثیف و حسن سگ پز خیلی بیشتر حال میکنند و مشروعیت سلیقه مسلط را به سخره بگیرند

همانطور که دیدیم نوعی نبرد طبقاتی میان انواع مختلف سلیقه و سبکهای زندگی وجود دارد که البته در این نبرد کسی کشته نمیشود ولی در اینکه ریشه آن در نوعی خصومت و تضاد منافع و جایگاه طبقاتی است تردیدی نیست.

بوردیو نظریه خود را با بررسی جامعه فرانسه فرموله کرده است، اگربخواهیم این بینش را به جامعه امروز ایران بسط بدهیم، باید قدری ان را چکش کاری کنیم. یکی از تفاوتهایی که فکر میکنم بین دو جامعه وجود داشته باشد، این است که راه دیالوگ و گفتگو بین انواع سلیقه ها در ایران تقریبا مسدود یا فیلتر است. سلیقه مشروع سعی میکند با استفاده از تمام ابزارهایی که در اختیار دارد جلوی بروز و ظهور هر سلیقه و سبک زندگی متفاوتی را سد کند. گذشته از سانسور رسانه ها حتی خیابان هم به مثابه یک رسانه از سانسور در امان نیست و سلیقه مشروع سعی میکند سبک خودش را در لباس پوشیدن و دیگر جنبه های بیان خود به دیگران تحمیل کند.

خب فکر میکنم حالا بشود عکس ابتدای این نوشته و صحنه های مشابهی از عادت واره ها و سلیقه پاپ که در عزاداریهای محرم ظهور میکنند را بهتر فهمید. محرم حاشیه امنی را فراهم میکند که سلیقه های سرکوب وکتمان شده به صورت انفجاری خودشان را بروز بدهند. طبقات پایین که رسانه ای در اختیار ندارند در طول ایام عزاداری محرم سعی میکنند عادت واره ها، طرز صحبت کردن، سلیقه و دیگر چیزهایی که انها را از دیگر طبقات متمایز میکنند را به رخ بکشند. این مساله به مفهوم مصرف چشمگیر وبلن که در ابتدای نوشته توضیح دادم بسیار نزدیک است.

من در تصویر ابتدای این نوشته نوعی اگاهی طبقاتی میبینم ان طبل بزرگ که گویی عمدا برای خرد کردن اعصاب دیگران مثل یک ابزار جنگ اعصاب طراحی شده و ان نوشته روی طبل که بر تعمدی بودن واگاهانه بودن ان تاکید میکند و لفظ «من هیاتی» که هر چه باشد نوعی تعریف خود است نشان میدهد که این رفتارها را باید در چارچوب همان نزاع طبقاتی که در قالب نمادها صورت میگیرد درک کرد. این نوع نزاع طبقاتی که با ابزار سلایق و نمادها صورت میگیرد فقط در عزا نیست که جلوه میکند در عروسی هم همین افراد ممکن است ترافیک یک خیابان را بند بیاورند و به دست افشانی و انواع رقص قاسم ابادی وبندری و بابا کرم مشغول شوند، مساله این است که هرجا اندک حاشیه امنی ایجاد شود گروه های فرودست سعی میکنند نمادها و سلیقه و عادت واره هایشان را که در مواقع عادی مجالی برای نمایش ان نیست به صورت انفجاری در مجال کوتاهی که فراهم شده به نمایش بگذراند.

چرا اسبهای مسابقه با هم رقابت میکنند؟ انگیزه اسب سوارها مشخص است میخواهند به افتخار و جایزه برسند اما انگیزه اسبها در مسابقه دادن با یکدیگر چیست؟ در واقع اسبها مسابقه نمیدهند تلاش اسبها برای سریعتر دویدن جزیی از طبیعت انهاست همان چیزی که به آن رم کردن میگویند. اسبها در طبیعت جزو موجوداتی هستند که شکار میشوند و تنها دفاعشان فرار کردن است. وقتی یک اسب به صورت ناگهانی میدود بقیه اسبها میترسند و تصور میکنند موجود خطرناکی نزدیک شده است و بقیه هم میدوند. وقتی همه دویدند میزان کلی ترس و وحشت بیشتر میشود در نتیجه کل گله سریعتر میدود با سریعتر دویدن میزان وحشت بازهم بیشتر میشود و باز هم سریعتر از قبل میدوند. در مسابقه اسب دوانی چنین اتفاقی رخ میدهد. در واقع سوارکارها روی یک گله رم کرده نشسته اند که بر اساس غریزه اش عمل میکند و کاری ندارد چه کسی جایزه میگیرد.
اسبها موجودات جالبی هستند اما هدف من در اینجا پرداختن به اسبها نیست میخواهم در مورد فواید نگرش انتقادی یا روشنفکری حرف بزنم. حالا روشنفکر چه ربطی به اسب دارد؟ این چیزی است که در پایان این نوشته خواهید فهمید.
مسابقه یا رم کردن اسبها نمونه ای از یک سری پدیده هایی است که پدیده فیدبک مثبت نامیده میشوند. هرجا که یک اشفتگی کوچک در سیستم اشفتگی بزرگتری ایجاد کند و ان اشفتگی بیشتر هم به نوبه خود اشفتگی باز هم بیشتری ایجاد کند با یک سیستم فیدبک مثبت روبرو هستیم. نمونه دیگری از پدیده فیدبک مثبت در عالم گیاهان، درختان سر به فلک کشیده جنگل هستند. اول یک درخت کمی رشد میکند و چترش روی درختان دیگر سایه میاندازد بقیه درختان برای رسیدن به نور بیشتر رشد میکنند و درست مانند اسبها مسابقه‏ای برای رشد بیشتر و بیشتر شروع میشود. به نفع همه درختها بود که کوتاه میماندند و انرژیشان را صرف بقیه اموراتشان مثل میوه درست کردن و تشکیل دانه می‏کردند (باغبانها با هرس کردن همزمان درختها این کار را میکنند) اما واضح است که درختها قادر به توافق و تشکیل تراست نیستند وقتی یکی به سرش میزند که زرنگی کند و نور بیشتری بگیرد نمی‏شود نشست و دست روی دست گذاشت. در پایان نوری که به تک تک درختان میرسد بیشتر از قبل نیست فقط انرژی زیادی هدر رفته است اما چه می‏شود کرد زندگی همین است دیگر.
در واقع تعداد سیستمهای فیدبک مثبت مفید بسیار انگشت شمار است. در طبیعت اکثر سیستمهای فیدبک مثبت به نتایج انفجاری غیرقابل کنترل و مضر برای موجودات زنده منتهی می‏شوند. سقوط بهمن نمونه ای از یک سیستم فیدبک مثبت است که فایده ای برای موجودات زنده نمیتواند داشته باشد. علت خطرناک بودن اکثر سیستمهای فیدبک مثبت روشن است. بقای موجودات زنده و اساس حیات بر هموستازی یا ایجاد تعادل در محیط داخلی بدن استوار است. سیستمهای فیدبک مثبت اساسا ضد تعادل هستند و بنابراین عجیب نیست که در اکثر موارد برای موجودات زنده مضر باشند. در همان معدود موارد مثبتشان هم بسیار هزینه زا هستند یعنی تا پای مرگ و زندگی در میان نباشد برای موجودات زنده نمیصرفد که از این سیستمها استفاده کنند.
سیستمهای فیدبک منفی درست نقطه مقابل سیستمهای فیدبک مثبت هستند یعنی روند افزایشی در برون ده سیستم باعث کاهش درون داد میشود وبرعکس. گرسنگی و تشنگی و سیری نمونه ای از سیستم فیدبک منفی هستند. غذا خوردن با افزایش قند خون باعث احساس سیری و کاهش میل به غذا میشود. کاهش اب بدن و در نتیجه بالا رفتن غلظت یون سدیم در خون باعث احساس تشنگی وافزایش میل اب خوردن میگردد وقتی اب خوردیم غلظت یون سدیم دوباره کم میشود و میل نوشیدن اب از بین میرود. میشود صدها نمونه از سیستمهای فیدبک منفی مثال زد که در بدن انسان و دیگر موجودات زنده مورد استفاده قرار می‏گیرند. برخلاف سیستمهای فیدبک مثبت در اینجا دستمان باز است و هرقدر بخواهید می‏توانم از سیستمهای فیدبک منفی مفید مثال بزنم اما به من اعتماد داشته باشید و قبول کنید بقیه موجودات زنده هم تعادل بدنشان یعنی حیاتشان را با همین سیستمهای فیدبک منفی حفظ می‏کنند. اگر تنظیم فیدبک منفی وجود نداشت ادمها اینقدر می‏خوردند که از سیری منفجر می‏شدند. یون پتاسیم در عضله قلب تجمع می‏کرد و قلب از کار میوفتاد. ماهی های اب شیرین اینقدر اب جذب می‏کردند که مثل یک بادکنک باد می‏کردند ومی‏ترکیدند و برعکس ماهیهای اب شور مثل ماهی نمک سود اب بدنشان کشیده می‏شد و پر از نمک می‏شدند. خلاصه زندگی بدون سیستم فیدبک منفی امکان پذیر نبود.
خارج از بدن موجودات زنده و در قلمرو فرهنگ و اجتماع هم سیستمهای فیدبک مثبت و منفی در کار هستند. هجوم مشتریان برای بیرون کشیدن پول از بانک نمونه‏ای از یک چرخه فیدبک مثبت است. ابتدا بانک به مشکل کوچکی می‏خورد که عده ای از مشتریان را نگران میکند و ترجیح می‏دهند پولشان را بیرون بکشند، بقیه مشتریان باخبر میشوند که عده‏ای پولشان را بیرون کشیده‏اند نگرانی بیشتر می‏شود و انها هم پولشان را بیرون می‏کشند از اینجا یک چرخه فیدبک مثبت شروع می‏شود که تا ورشکستگی کامل بانک پیش می‏رود. این پدیده در میان بازاریان شناخته شده است و گاهی سعی می‏کنند با استفاده از آن رقیب را نابود کنند. با ایجاد شایعه این تصور را ایجاد می‏کنند که فلان تاجر در حال ورشکست شدن است.کافی است چنین شایعه ای پخش شود طلبکاران برای گرفتن مطالباتشان هجوم می‏اورند و دیگر کسی حاضر نمی‏شود معامله اعتباری یا به اصطلاح چکی انجام دهد و در نهایت تاجر نگونبخت واقعا ورشکست می‏شود. فروشندگان اثار فرهنگی و هنری به طور مثال فیلمهای سینمایی از پدیده فیدبک مثبت اگاه هستند و از ان استفاده می‏کنند. وقتی یک فیلم در هفته اول پر فروش باشد توجه عده بیشتری را به خود جلب می‏کند و طبیعتا فروشش باز هم بیشتر میشود و باز فروش بیشتر توجه بیشتری را جلب میکند و…
کسانی که به دنبال بهره‏گیری از پدیده فیدبک مثبت هستند در هفته اول با کلکهای مختلف مثل توزیع بلیت رایگان در مدارس یا کسب حمایت بعضی سازمانها فروش را بالا می‏برند اصلا مهم نیست که این میزان فروش واقعی باشد. می‏تواند بیشترش بلیت رایگان باشد، مهم این است که امار اعلام شده در هفته اول بالا باشد تا استارت سیستم فیدبک مثبت زده شود از انجا به بعد خود سیستم پیش می‏رود. به اسم خاصی اشاره نمی‏کنیم و مثلا نمی‏گوییم فیلمهای دهنمکی این طور فروش میرود. هدفمان توضیح مطلب است.
وقتی یک فیلم بی ارزش با استفاده از سیستم فیدبک مثبت پر فروش می‏شود کسانی که از دیدن فیلم برمی‏گردند با تعجب می‏گویند مردم احمق شده‏اند؟ چطور این همه ادم برای چنین مزخرفی پول داده‏اند؟ نمیدانند که دیگران احمق نیستند بلکه آن دیگران هم درست مثل خود ما قربانی یک سیستم فیدبک مثبت شده‏اند. البته حرفی در این نیست که یک عده به هرحال حتی بدون وجود سیستمهای فیدبک مثبت هم احمق هستند.
معمولا قبل از انتخاباتهای پرشور یک سیستم فیدبک مثبت راه میوفتد. تا مدتی مردم بلاتکلیف هستند و تصمیم روشنی ندارند یکی دو هفته قبل از انتخابات استارت یک سیستم فیدبک مثبت زده میشود (نمیگویم لزوما کسی یا کسانی اگاهانه این کار را میکنند) از این و آن میشنوی که فلانی بیشتر رای میاورد همین زمزمه های اولیه افراد بیشتری را جذب میکند و سیستم کم کم گرم میشود تا جایی که و رایت الناس یدخلون فی دین الله افواجا. کسی نمیداند دقیقا چه اتفاقی رخ داده است که ناگهان نظر همه تغییر کرده ولی معمولا افراد بدون اینکه نیازی به تحلیل مساله ببینند احساس میکنند: لابد این انتخاب درست است که همه همین کار را میکنند. نمیدانم تا به حال قطع شدن درخت را دیده اید یا نه؟ وقتی درخت قطع شد تا چند لحظه همانطور ایستاده است و تعادلی ناپایدار دارد بعد به یک سمت متمایل میشود اول سرعتش کم است اما در کثری از ثانیه به صورت تصاعدی شتابش افزایش میابد. همین که به یک سمت متمایل شد حرکت انقدر انفجاری و سریع است که هیچ چیز نمیتواند جلویش را بگیرد. تحولات قبل از انتخابات در ایران معمولا این طور است.
در دنیای فرهنگ هم مثل طبیعت، سیستمهای فیدبک مثبت بیشتر از اینکه مفید باشند مضراند. گفتیم که اساس حیات ما بر سیستمهای خود تنظیم فیدبک منفی استوار است اما طبیعت برای تضمین بقای ما در وجود ما یک سیستم فیدبک مثبت هم تعبیه کرده است. اجداد ما قبل از انکه به مرحله ابزارسازی برسند تنها در پناه گله میتوانستند به حیات خود ادامه دهند. شکار یک هموساپینس زپرتی برای موجوداتی مانند ببر و پلنگ کاری نداشت و تقریبا نوعی تفریح محسوب میشد. احتمالا در ان زمانها ما حریف تمرینی برای بچه پلنگهایی که دوره اموزشی را طی می‏کردند محسوب می‏شدیم و پلنگهای کاردرست به شکار گاومیش و گراز بسنده میکردند، ما را می گذاشتند برای تمرین توله پلنگها یا به عنوان دست گرمی پلنگهای پیر و ناتوان که در ایام بازنشستگی احساس بطالت نکنند.
در آن شرایط انسان فقط می‏توانست در پناه گله زنده بماند. واضح است که سی جفت چشم بهتر از یک جفت میبند و سی جفت گوش صداهای بیشتری از یک جفت گوش را می‏شنود. اگر یک پلنگ به گله انسانها نزدیک می‏شد احتمال اینکه نزدیک شدن پلنگ را بفهمند وخودشان را نجات دهند بیشتر از زمانی بود که تنها باشند.
زندگی در گله مستلزم تبعیت است، وقتی همه فرار میکنند باید فرار کرد. گله جای چون و چرا نیست. اگر کل گله اشتباه کرده باشد مثلا انچه تکان خورده جای پلنگ یک شاخه درخت بوده یا چیزی که تصور میشده ببر است یک بز مردنی بود مشکلی ایجاد نمیشود اما اگر قضیه برعکس باشد یعنی گله درست فکر کرده باشد ولی به فرض یکی از اجداد ما به دلایل روشنفکرانه خواسته باشد مستقل تصمیم بگیرد و تابع جمع نباشد در آن صورت آن جد روشنفکر ما آن شب به عنوان شام روی میز بچه ببرها قرار گرفته و در عوض اجداد عوام و دنباله رو ما جان به سلامت میبردند.
ما هم مانند اسبها بر اساس ذخایر ژنتیکیمان میل دنباله روی و همرنگ جماعت شدن را داریم. برای میلیونها سال تنها راه حفظ حیات بر روی این سیاره همین بوده است. اما گفتن ندارد که مدتی است شرایط کمی عوض شده است. ما به مرحله ابزارسازی رسیده‏ایم. ابزارهایی که می‏سازیم از یک سیخونک که میشد با ان قورباغه یا وزغ شکار کرد به سطح شاتل فضایی رسیده است. مغزمان بیشتر رشد کرده است. دیگر شیر و پلنگ تهدید حیات ما نیستند در واقع قضیه برعکس شده است و انهایی که دلسوزترند نگران انقراض شیر و پلنگ هستند.
در زندگی امروز دنباله روی و تبعیت کورکورانه از جمع بیشتر از انکه مفید باشد مضر است. ایا طبیعت فکری برای کنترل این سیستم فیدبک مثبت کرده است تا امروز که شرایط عوض شده کلاه سرمان نرود؟ نه! میلیونها سال طول کشیده تا چنین سیستمی در ژنتیک ما شکل بگیرد، طبیعت نمیدانسته که ما بعدا زورمان زیاد می‏شود و پدر شیر و پلنگ را هم درمیاوریم و دیگر نیازی به دنباله روی گله وار نداریم. حالا که شرایط عوض شده اگر می‏خواهیم طبیعت انسان خودش را تطبیق دهد و غرایزمان اصلاح شود باید میلیونها سال صبر کنیم. یعنی طبیعت میانبری چیزی ندارد؟ نه پدر جان طبیعت همین است چانه زدنی نیست.

درست است که طبیعت کند است اما لزومی ندارد صبر کنیم طبیعت خودش پیروی گله وار را که زمانی بنا به ضرورت ایجاد کرده بود تعدیل کند. خودمان میتوانیم کارهایی برای تعدیلش انجام دهیم. تقویت نگاه انتقادی یکی از چیزهای مفیدی است که اینجا به درد میخورد. منظور از نگرش انتقادی این نیست که یک چوب دستمان بگیریم و دنبال کسانی بیوفتیم که از عقایدشان خوشمان نمی اید یا به کسانی که ایده‏ای را مطرح میکنند توهین کنیم. نگرش انتقادی کارش مقایسه و سبک سنگین کردن دیدگاه‏های مختلف است، کارش این است که تنها به یک منبع خاص برای درک و فهمیدن بسنده نکند. کارش این است که جای دنباله روی انتخابهای مختلف را بسنجد و بهترینش را انتخاب کند. کارش این است که چیزهایی که مسلم و بدیهی فرض میشوند را زیر سوال ببرد. خلاصه کارش گیر دادن و رو مخ بودن است.
واضح است که این کارها جرات میخواهد. میل ناخوداگاه ما، انچه سرشت و طبیعت ما دیکته میکند، همرنگ شدن با جماعت و تبعیت کورکورانه است. خب روشن است که خلاف جریان شنا کردن و زیر سوال بردن بدیهیات جرات میخواهد.
کانت جزوه کوچکی دارد به اسم روشنگری چیست؟ در این جزوه کانت میگوید «جرات دانستن داشته باش این است شعار روشنگری». دانستن مستلزم همه ان چیزهایی است که در بالا گفتم و صد البته این چیزها جرات میخواهد. به نظر من شروع روشنفکری از همینجاست که کانت میگوید. از انجا که کسی جرات دانستن پیدا کند. یکی از اجداد روشنفکرمان در گله انسانها را در نظر بگیرید که متوجه میشود شرایط عوض شده و دیگر نیازی به زندگی گله وار نیست، میشود مستقل فکر کرد، فهمید و تصمیم گرفت. کانت همان است.
فکر می‏کنم تقویت نگرش انتقادی در خود و وجود روشنفکرهای واقعی و ادمهای منتقد تنها چیزی است که می‏تواند مکانیسمهای فیدبک مثبت مضر را تا اندازه‏ای تعدیل کند. البته یک راهش هم این است که میلیونها سال صبر کنیم تا طبیعت خودش این مشکل را حل کند. شما کدام را ترجیح میدهید؟

خانم فمینیستی توی فیس بوکش چیزی علیه ترانه جدید شاهین نجفی و محسن نامجو نوشته بود و در پایان به عنوان نتیجه گیری اضافه کرده بود ازادی بیان شعاری است که کشورهای غربی می دهند شما نگاه کنید امریکا با شعار دموکراسی و ازادی بیان در عراق چه می کند؟

به نظر من این اظهار نظر به قول روشنفکرها خیلی تیپیک یا نمونه وار و سرشت نماست که نشان میدهد نقد از نظر بسیاری از ایرانیها چه مفهومی دارد

باید مرا ببخشید که مثل دوستان روشنفکر بلد نیستم اصطلاحاتی مثل دیسکورس و کانتکست و غیره را توی حرفهایم بیاورم و مثل راننده های تاکسی حرف میزنم ولی به هرحال نظر من این است. فکر میکنم معنای درست نقد و کارکرد اصلی ان این است که به کسی که از موضوعی سررشته ندارد بینش بدهد تا بتواند درست انتخاب کند.

فرض کنید در کشوری مثل امریکا که سالانه بیش از 1000 فیلم سینمایی تولید میشود میخواهید به سینما بروید. شما یک علاقمند معمولی سینما هستید نه پولش را دارید نه وقتش را و نه اعصابش را تا هر فیلمی را که روی پرده میرود ببینید تا متوجه شوید ارزش دیدن و پول پای بلیت دادن را دارد یا نه؟ خب چه کار میکنید؟ ستون نقد فیلم روزنامه را میخوانید میبینید مثلا از بین فیلمهایی که روی پرده هست منتقدان 5 فیلم را تحویل گرفته اند فلان منتقد به اولی 3 ستاره داده دیگری 4 ستاره و یک منتقد هم دو تا و نصفی. ده فیلم دیگر را هم منتقدین مزخرف توصیف کرده اند در مورد خیلیهای دیگر هم اساسا چیزی نگفته اند در نتیجه یکی از همان خوبهایش را برای دیدن انتخاب میکنید و به این ترتیب در پول و وقتتان صرفه جویی میشود.

باز فرض کنید میخواهید یک کتاب روانشناسی در مورد تغییر نگرش بخوانید اما شما روانشناس نیستید که خودتان بتوانید در مورد ارزش یک کتاب روانشناسی قضاوت کنید در این مورد علاوه بر اینکه دیمی و قضاقورتکی پیش رفتن و خریدن یک دوجین کتاب روانشناسی پول و وقت شما را هدر میدهد امکان بداموزی هم هست پس میروید نقد چندتا روانشناس را در مورد کتابهای جدید میخوانید و انتخابتان را میکنید

خلاصه اینکه نقد کارش این است که به شما آن بینشی را بدهد که به دست اوردنش مستلزم صرف پول و وقت و سالها تحصیل و مطالعه است. نمیخواهم بگویم تمام انواع نقد همین کار را میکنند. ده ها نوع نقد وجود دارد. ممکن است کسی یک فیلم را از دیدگاه روانشناسی فروید یا جامعه شناسی نقد کند و به شما نشان دهد از دید یک روانشناس یا جامعه شناس در این فیلم چه چیزهایی میشود پیدا کرد تا از تماشای فیلم بیشتر لذت ببرید. علاوه بر نقد روانکاوانه یا جامعه شناختی نقد ساختارشکن هست که تناقضات اثر را بیرون میکشد نقد مارکسیستی که مناسبات سلطه را در اثر افتابی میکند نقد فوکویی که روابط قدرت را اشکار میکند و غیره و غیره اما فکر میکنم اصلیترین و مهمترین کار نقد یک کالای فرهنگی برای مخاطب معمولی این است که به او در انتخاب کمک کند تا بتواند تصمیم بگیرد پول دادن پای این اثر ارزشش را دارد یا نه

از این لحاظ کار نقد نوعی مشاوره تخصصی است. شما اگر بخواهید ماشین هم بخرید به یک ادم وارد رجوع میکنید تا در مورد ماشینی که قرار است بخرید نظر بدهد تا بیخود پولتان را دور نریخته باشید. کالای فرهنگی هم استثنا نیست و کار نقد دقیقا همین است که به شما کمک کند درست انتخاب کنید

خب حالا ببینید نتیجه این نقدهایی که این طرف و ان طرف در جامعه ایرانی در مورد کالاهای فرهنگی میبینیم چیست و ایا همین کارکرد را دارد یا نه؟ مثلا در مورد اهنگ مورد بحث هدف ناقد این نیست که به من نشان دهد اثر مورد اشاره ارزش خریدن ندارد چون اساسا همه ما این اهنگ را بدون پرداخت پول و رایگان دانلود کرده ایم هدف کوبیدن اثر است و نتیجه گیری اینکه باید جلوی اینجور مزخرف گوییها را گرفت

فرقی نمیکند ناقد محترم یک ایت الله باشد یا یک فمینیست یا چه و چه همه معتقدیم بالاخره یک نفر در جایی هست که مشغول مزخرف گفتن است و باید جلویش را گرفت نقد وسیله ای است برای برانگیختن دیگران علیه این و ان تا جلوی حرف اضافه زدن را بگیریم مثل خیلی چیزهای دیگر که محصول مدرنیته هستند نقد هم وقتی به این ور اب می اید ماهیتش کمپلت عوض میشود و تبدیل میشود به ابزاری ضد مدرن. همانطور که مثلا انتخابات که قاعدتا در کشورهایی که مبدع ان بوده اند حقی است از حقوق شهروندی در اینجا میشود تکلیفی الهی که رعیت برای انکه به جهنم نروند باید ادایش کنند

پس از تحریر یا post script  یا P.S

اگر نظر شخصی من در مورد این ترانه را به عنوان یک شنونده معمولی و نه یک منتقد که کاری است حرفه ای خواسته باشید باید بگویم به نظر من یکی از کارهای معمولی نجفی و نامجو بود نه برجستگی خاصی داشت نه مانند بعضی دوستان روشنفکر باعث انزجارم شد. حس این را داشت که مثلا یک خواننده معروف در یک جمع دوستانه بزند زیر اواز خب این شاهکار نیست اما حس جالبی دارد. به هرحال شنیدنش مفت است. با اینکه من از شوخیهای مربوط به پریود خوشم نمیاید نه به این دلیل که ضد زن است بلکه به این دلیل که گذشته از هرچیز حال به هم زن است، در مورد کلمه پریود در این ترانه حس منفی نداشتم در بین اقایان هم گاهی این اصطلاح استفاده میشود که بار جنسیتی ندارد این را از دوستان مذکرم زیاد شنیده ام که مثلا وقتی کسی یک روز بی حوصله است میگوید امروز سر به سرم نگذارید پریودم… در مورد اینکه بعضی دوستان این ترانه را مبتذل و سخیف ارزیابی کرده اند هم فکر میکنم اینها ادرس را عوضی امده اند زبان رپ همین است. اساسا من در این ترانه تابو شکنی هم ندیدم یک سری عبارات معمولی است که مردم معمولی کوچه و بازار زیاد به کار میبرند اساسا قرار نیست رپ زبان فاخر و فرهیخته ای داشته باشد اگر دنبال فرهیخته هستید تلوزیون ایران را روشن کنید. ولی در واقع حرف من در این نوشته خوب یا بد بودن این اهنگ نبود

دو جوان متهم به زورگیری در پارک هنرمندان تهران اعدام شدند. اصل قضیه تکراری و عادی است اما حواشی مساله از اصلش جالبتر است. کامنت گذاری در اینجا پای این خبر نوشته باید هر دو را مثل سگ کشت. ادم از خودش می پرسد حالا چرا مثل سگ؟ این سوال را نمی پرسم که چرا اساسا سگ را باید کشت که بعد انسان را مثل سگ بکشیم؟ شاید این کامنت خیلی کم اهمیت به نظر برسد اما به گمان من بسیار مهم است و کلید فهم مساله در کامنت همین اقا یا خانم عصبانی نهفته است
– بیاید با منطق خود این شخص به مساله نگاه کنیم. در اینکه اعدام باید باشد حرفی نیست در اینکه مجازات زورگیری هم باید اعدام باشد حرفی نیست در اینکه باید در ملا عام باشد و در پارک باشد و در پارک هنرمندان هم باشد حرفی نیست اما این کافی نیست باید اینها را مثل سگ کشت. یعنی جوری کشت که ملاحظه انسان بودنشان را نکرد. باید در عین حال که کشته می شوند تحقیر و تخفیف هم بشوند اما چرا؟
به نظر من قضیه به این مربوط می شود که ما چه تعریفی از انسان داشته باشیم. اگر انسان بودن انسان را به اعمال و رفتارش بدانیم همینکه کسی رفتارش مطابق تعریف ما از انسانیت نباشد انسان نیست و حیوان است ان وقت میشود مثل سگ او را کشت. خب واضح است که حیوانات از جمله سگ هیچ گونه حقی ندارند
تقریبا تمام دنیا تا همین چند وقت پیش یعنی اوایل رنسانس چنین دیدگاهی داشتند و هر وقت کسی جوری رفتار می کرد که مطابق میلشان نبود یا جوری فکر می کرد که خوششان نمی امد او را مثل سگ می کشتند و همه هم راضی بودند تا اینکه کم کم یک سری افکار انحرافی به وجود امد که به انسانیت انسانها صرف نظر از عقاید و اعمالشان بها می داد و مجموعه این افکار منحرف اومانیسم یا انسان گرایی نامیده شد.
اومانیستها میگفتند هر ادمی صرف نظر از عقیده و عملش ادم است و یک سری حقوقی دارد یکی از این حقوق این است که باید، شان و منزلت انسانی ادمها حفظ شود. یعنی اگر هم میخواهید کسی را اعدام کنید نباید او را مثل سگ بکشید باید مثل ادم بکشید. خب راه حل قضیه بسیار ساده بود اومانیستها را گرفتند و مثل سگ کشتند اما متاسفانه قضیه به همین جا ختم به خیر نشد.
اومانیستها که گوشی دستشان امده بود که مسجد یا در واقع کلیسا جای بعضی کارها نیست به فکر فرو رفتند که چه بکنند چه نکنند و از کجا شروع کنند که یک دفعه گفتند اتفاقا کلیسا جای همین کارها است و باید از کلیسا شروع کرد. ولی چون نمی خواستند مثل سگ بگیرند بکشنشون کارشان را زیرزیرکی انجام دادند

نقاشی کلیسایی جهنم در قرون وسطی – هیولاهای مامور عذاب مردگان را مانند سگ میکشند

.
همین موقعها بود که اومانیستها راه افتادند رفتند توی کلیساها نقاشی بکشند و بدین وسیله افکار اومانیستی را زیرجلی منتقل کنند. رنسانس پر است از نقاشهایی که برای کلیساها نقاشیهای به ظاهر مذهبی می کشیدند اما در واقع افکار ظاله اومانیستی را زیرزیرکی منتقل می کردند.
هرجا را نگاه می کردی چندتا نقاش اومانیست با یک سطل رنگ توی کوچه و برزن راه افتاده بودند و داد می زدند: نقاشیه …. نقاشی رنسانس می کشیم… نقاشیای اومانـ..چیز.. یعنی مذهبی میکشیم… بهشت و جهنم … حضرت جسوس می کشیم … بدو ارزونش کردم

سقوط در دوزخ – 1568 – اواخر رنسانس

بعد این اومانیستهای نابکار افتادن به جون در و دیوار کلیساها. کم کم نقاشیهای قرون وسطایی که جهنمی ها را در حال سوخاری شدن، برشته شدن، قل زدن در دیگ، به سیخ کشیده شدن و کباب شدن نشان می داد ناپدید شدند و جایشان را تصاویری گرفت که محکومان را در حال مجازات شدن نشان می داد اما نه مثل سگ بلکه مانند انسان

نقاش هندی قرن هجدهم سه قرن پس از رنسانس هنوز هیولاهای جهنم را در حال به سیخ کشیدن و چنگک فرو کردن در باسن محکومین تصویر میکند

یک موقع کشیشها دیدند وقتی مجازاتهای شداد و غلاظ سلاطین را توجیه می کنند مستمعین به در و دیوار نگاه می کنند و زیر لب چیزی می گویند ان وقت بود که تازه ملتفت شدند دیگر هیچ تصویری از ان شکنجه های قدیمی روی در و دیوار کلیسا باقی نمانده این بود که فورا دست به کار شدند و توی همشهری اگهی دادند به تعدادی نقاش متاهل و متعهد مسلط به تکنیکهای قرون وسطی گرایش جهنم نیازمندیم اما دیگر دیر شده بود. دیگر حتی نویسنده ای مثل دانته که در مذهبی بودنش تردیدی نبود در فصل دوزخ کمدی الهی مجازات دوزخیان را نسبتا انسانی تصویر می کرد چه رسد به بقیه…

گفتگوی مغرورانه فریاتا با دانته و ویرژیل در دوزخ که علی رغم عذاب شدن شان و وقار انسانی خود را حفظ کرده است

– یکی از عکس العملهایی که در این قبیل موارد زیاد دیده می شود این است که می گویند امیدی نیست این همه ادم می روند تماشا… اقا ما همینیم دیگه درست بشو نیستیم…… یعنی فکر می کنند برای اینکه مجازات اعدام در ملا عام متوقف شود (جدا از درست یا غلط بودنش) لازم است تعداد تماشاگران به تدریج کم شود تا به صفر برسد ان وقت یک روز که مامورین برای اعدام می ایند می بینند هیچ کس برای تماشا نیامده بعد بلندگو را برمی دارن داد میزنن: اقایون و خانوما اهالی محل نمایش مفرح اعدام هم اکنون در پارک محل مهیا است … اقا رایگانه بیا تماشا کن ما هم به کار و زندگیمون برسیم … بعد که می بینند کسی نیامد وسایل اعدام را بار میزنند میبرند توی همان حیاط زندان که لااقل ضایع نشوند…. نه اقاجان تغییرات اجتماعی این مدلی نیست. در اخرین اعدام در ملا عام که در امریکا رخ داد 20 هزار تماشاگر حضور داشتند اما با این حال اخری بود

اخرین نمایش عمومی اعدام در امریکا – عده ای برای تماشای بهتر از درخت بالا رفته اند

.

مساله این بود که بعد از ان رسانه ها در مورد تاثیرات اجتماعی مساله بحث کردند و کثرت واکنش های منفی باعث شد اعدام در ملا عام ممنوع شود. اگر امروز هم در امریکا اعدام در ملا عام اجرا شود احتمالا تعداد تماشاگران از ایران بیشتر خواهد بود. فرانسه اولین کشوری بود که حکومت پادشاهی را کنار گذاشت اما هنوز هم در فرانسه احزاب رویالیست یا سلطنت طلب هستند که تشکیلات و روزنامه دارند. بشریت قرنهاست که مالکیت خصوصی را محترم می شمارد اما هنوز هم تعداد زیادی دزد وجود دارد. لازمه ملغی شدن نمایش علنی اعدام این نیست که تماشاگر نداشته باشد
– فعلا امکان بحث ازاد در سطح جامعه در مورد مسایل مختلف وجود ندارد. اگر رسانه های ازادی داشتیم که می توانستند در مورد مسایل ازادانه بحث کنند شاید نمایش اعدام در پارک هنرمندان اخری بود اما فعلا که چنین امکانی وجود ندارد. در عمل مثل یک جور جنگ روانی است که می خواهد باور به بعضی چیزها را در ادم بکشد مثل اینکه ادمها ارزشمندند و نباید انها را مثل سگ کشت سهل است که سگ را هم نباید کشت حالا داره یه گوشه زندگیشو میکنه چیکارش داری اخه؟ وقتی زندگی اینجوریه که دایم یک سری پیامهای غیر انسانی به ادم مخابره می شود که شاید باورمندانش درصد کمی هم باشند همین تکرار و تکرار و تکرار باعث می شود یک روز بی تفاوت بشوی یک روز به خودت بگویی ادمها همینن گور پدر همه اشون. ان وقت هدفت در زندگی این می شود که فقط گلیم خودت را از اب بکشی مثل یک مرده متحرک بین بقیه مرده ها و انها هم همین را می خواهند. در این شرایط شاید مهمترین کاری که می توانیم بکنیم این است که ادم بمانیم