Το Blog της Χρύσας

Μόλις ολοκλήρωσα και ετοίμασα για δεύτερη έκδοση αγαπημένο μου βιβλίου, Συνομιλώντας με την ποίηση. Το βιβλίο εκδόθηκε για πρώτη φορά το 2016 από τις εκδόσεις ήτορ. Δεν πρόκειται για ανάλυση ποιημάτων, όπως δουλεύαμε στο Λύκειο. Επέλεξα ποιήματα που με συγκίνησαν και από το περιεχόμενό τους εμπνεύστηκα ένα θέμα, για το οποίο έγραψα ένα μικρό δοκίμιο. Πρόκειται δηλαδή για ένα πάντρεμα ποιήματος και δοκιμίου. Αντίθετα τελείως, θα πείτε, το ξέρω, αλλά μήπως και τα ζευγάρια που παντρεύονται σε όλα είναι ταιριαστά.

Εισαγωγή

Ο τίτλος του βιβλίου είναι: Συνομιλώντας με την ποίηση.

Εύλογα, εξ αρχής δημιουργούνται ερωτήματα στον αναγνώστη, τουλάχιστον δύο, στα όποια καλούμεθα να απαντήσουμε.

Ι. Γιατί με την ποίηση; Αν υπάρχει τέχνη που να μπορεί να μεταφράζει τους ήχους και την σιωπή, την παρουσία και την απουσία, το ανομολόγητο, το άφατο, το άρρητο, το όνομα του Θεού, που δεν επιτρέπεται να προφέρουν οι αμύητοι, αυτό είναι η ποίηση. Γιατί η ποίηση έχει δύναμη. Δύναμη που την αντλεί από την αγωνιώδη προσπάθεια του ποιητή να μιλήσει για την αλήθεια του κόσμου, όπως στην δική του συνείδηση προβάλλεται. Την αντλεί ακόμη από την προσπάθεια του ποιητή να μας γνωρίσει τον κόσμο του, χωρίς το έργο του ως καταστάλαγμα ψυχής να υστερεί σε ενότητα και διαύγεια.

Η ποίηση είναι δημιουργία ενός νέου κόσμου που προβάλλει μέσα από το ποιητικό κείμενο. Και ο ποιητής είναι ο δημιουργός, αυτός ο οποίος ανοίγει δρόμους μουσικούς που αποκαλύπτουν νέους κόσμους από μιαν άλλη οπτική γωνία, μέσω ενός συγκεκριμένου ποιητικού κειμένου με τις σκέψεις και τα συναισθήματα, τις ευαισθησίες και τις εκτιμήσεις, με την τόλμη, την αποκοτιά ή και την πρόκληση του ποιητή. Όλη η διαδικασία δημιουργίας ενός ποιητικού κειμένου είναι μια ψυχοπνευματική πάλη του δημιουργού να δαμάσει και να υποτάξει με λέξεις ό,τι ξεκινάει εξ ορισμού να είναι μια υπέρβαση τού καθημερινού, συμβατικού, εκλογικευμένου και τυποποιημένου κόσμου της πραγματικότητας.

Σε αυτό το πλαίσιο το πνεύμα του ποιητή γίνεται η δύναμη, η οποία μέσα από μονοπάτια δικής της έκφρασης τον οδηγεί σε αναζήτηση των κοινών νόμων και κανόνων που διέπουν τον αγώνα ενός λαού για την έκφραση της πνευματικής και της πολιτιστικής του ταυτότητας. Γίνεται έτσι η ποίηση το μέσον για να εκφραστεί με τον λόγο «το κοινό και το κύριο» ενός λαού, όπως χαρακτηριστικά ορίζει ο Διονύσιος Σολωμός. Σε αυτό το πνεύμα ο αγώνας του ποιητή αποκτά περιεχόμενο. Στοχεύει να συλλάβει το συλλογικό ασυνείδητο του λαού του και να το μετουσιώσει σε ποιητικό έργο με ρυθμό και αρμονία. Γιατί η ποίηση έχει μέτρο, ρυθμό, αρμονία και απαγγέλλεται όμοια αρμονικά με μέτρο και ρυθμό.

Αλλά τι είναι ποίηση; Έχουν δοθεί πολλοί ορισμοί. Εμείς όμως θα σταθούμε στον ορισμό του Αριστοτέλη, ο οποίος και κατά την δική μας άποψη θεωρείται ο πλησιέστερος προς το ζητούμενο.

Ποίησίς ἐστι τέχνη μιμητική πράξεών τε καὶ λόγων, οὑχ᾿ οἷα τ αθ᾿ ὑπάρχει, αλλ᾿ οἷα δύναται καὶ δεῖ, τέλος ἒχουσα το μεθ᾿ ἁρμονίας καὶ ρυθμού εἰς αρετήν διατιθέναι τὰς τῶν ακουόντων ψυχάς.

Απόδοση:

Η ποίηση είναι τέχνη που μιμείται πράξεις και λόγια, όχι όπως αυτά έγιναν ή ειπώθηκαν, αλλά όπως θα μπορούσαν και όπως θα έπρεπε να γίνουν, και η οποία έχει ως σκοπό, με την αρμονία και τον ρυθμό, να οδηγήσει στην αρετή τις ανθρώπινες ψυχές αυτών που ακούνε τα έργα της.

Θέλω να σταθούμε λίγο στην τελευταία πρόταση του ορισμού.

…τέλος ἒχουσα το μεθ᾿ ἁρμονίας καὶ ρυθμού εἰς αρετήν διατιθέναι τὰς τῶν ακουόντων ψυχάς.

Στην πρόταση αυτήν ορίζεται από τον μεγάλο διανοητή και ο ουσιαστικός σκοπός της ποίησης. Μας λέει ότι η ποίηση με εργαλεία τον ρυθμό και την αρμονία αποβλέπει να καθοδηγήσει προς την αρετή τις ψυχές αυτών που την ακούν. Κάτι το θεϊκό λοιπόν ενυπάρχει στον ποιητικό λόγο, κάτι πάνω και πέρα από τα ανθρώπινα που ποτίζει την ψυχή με αγάπη και την πλημμυρίζει με αρετές, γιατί η αγάπη είναι η πηγή κάθε αρετής. Γίνεται έτσι η ποίηση γέφυρα, που στο άκουσμά της ο άνθρωπος θεάται τον Θεό, γιατί ο Θεός είναι αγάπη.

Η ποίηση επίσης είναι και λόγος του σώματος. Στην ποιητική έκφραση το σώμα μετέχει της γλώσσας πιο εκφραστικά απ’ ό,τι συμβαίνει συνήθως, διότι ο ποιητικός λόγος απαγγέλλεται και η απαγγελία είναι δράση, κατά την εκδίπλωση της οποίας η γλώσσα του σώματος, η σωματική έκφραση, πρωταγωνιστεί. Σε αυτό το πνεύμα η ποίηση συνενώνει το νόημα με το σώμα, το πνεύμα με τις αισθήσεις, κερδίζοντας έτσι περίοπτη θέση όχι μόνον ανάμεσα στις θείες αλλά και στις πιο δημιουργικές από τις τέχνες.

Η ποίηση χρησιμοποιεί τον λόγο και, επειδή μετέχει σε όλες τις δυνατότητές του, αντικατοπτρίζει όλο τον εσωτερικό και εξωτερικό κόσμο. Συνεπώς ο ποιητικός λόγος μπορεί να στοχάζεται, να αφηγείται, να προφητεύει, να εκφράζει τα πάθη, τις λαχτάρες και τους καημούς των ανθρώπων. Επειδή μετέχει δημιουργικά σε όλες τις εκφάνσεις του λόγου η ποίηση μπορεί ακόμη να πλουτίζει την γλώσσα, μέσω της οποία εκφράζεται. Ο ποιητής αντλεί ανεπιφύλακτα μέσα από το γλωσσικό θησαυροφυλάκιο τις λέξεις που του χρειάζονται για να εκφράσει ό,τι κινεί την ψυχή του και, αν για κάποιο λόγο δεν βρει την ακριβή έννοια, στο όνομα του μέτρου και του ρυθμού που υπηρετεί, θα φτιάξει μια δική του λέξη. Γίνεται έτσι ο ίδιος γλωσσοπλάστης και δημιουργός λόγου, ενώ ταυτόχρονα πλουτίζει και το λεξιλόγιο της γλώσσας μέσω της οποίας εκφράζεται. Έτσι, η γλώσσα στην ποίηση γίνεται το πέρασμα από την γλωσσική παρακαταθήκη στην γλωσσική σύνθεση, δηλαδή στην γλωσσική δημιουργία, όπως διετύπωσε και ο Jakobson (Practice of Teaching, Teachers College Press, NewYork 1986). Η ποίηση σε στενή σύνδεση με την μουσική και τον χορό απαρτίζουν από κοινού την ισχυρή τριάδα των ρυθμικών τεχνών. Θεωρείται η υψηλότερη έκφραση του ρυθμικού λόγου, επειδή και η ίδια είναι λόγος με ρυθμό, αφού δεν περπατά, αλλά χορεύει. Άλλωστε λόγος και μέλος συνυπήρξαν ανέκαθεν στην ποίηση από την αρχαιότητα ως την σύγχρονη εποχή, γεγονός που μας βεβαιώνει ότι αυτή η μακροχρόνια συνοδοιπορία οφείλεται σε μια συγγένεια εσωτερική, μιας και το βασικό γνώρισμα της ποίησης και της μουσικής είναι ο ρυθμός. Πέρα από το ρυθμικό στοιχείο που χαρακτηρίζει την ποίηση, υπάρχει και το εικονοπλαστικό. Ρυθμός και εικόνα καθορίζουν τους δύο πόλους της ποιητικής δημιουργίας, μας δίνουν την ποιητική εικόνα. Η ποιητική εικόνα έχει την δύναμη να συνενώνει τις διεστώσες όψεις του κόσμου, να συναιρεί το συγκεκριμένο και το αφηρημένο, το υπεραισθητό και το νοητό, το ορατό και το αόρατο. Μέσα σε μια ποιητική εικόνα τέμνονται διαφορετικά επίπεδα του πραγματικού. Σε τούτο δεν μπορεί να την μιμηθεί καμιά τέχνη. Εικόνες και ρυθμός μαζί συνιστούν τα δύο μεγαλύτερα όπλα και θέλγητρα της ποίησης. Με μεγάλη σαφήνεια το δηλώνει σε ένα επίγραμμά του ο λυρικός ποιητής Σιμωνίδης από την Κέα, που έδρασε και έγραψε τον 6ο αιώνα π. Χ.

Τὴν μὲν ζωγραφίαν ποίησιν σιωπῶσαν,

τὴν δὲ ποίησιν ζωγραφίαν λαλοῦσαν.

Απόδοση:

Η ζωγραφική είναι ποίηση που σωπαίνει

και η ποίηση είναι ζωγραφική που μιλάει.

Όλα τα υπόλοιπα, σκέψεις, συναισθήματα, ιστορίες, μεταμορφώνονται σε ποίηση, όταν τα αγγίξει η μαγεία των ρυθμών και των εικόνων. Ο στοχαστικός πεζογράφος για παράδειγμα θα μας πει πως ο θάνατος εμφωλεύει στην ίδια την καρδιά της ζωής. Μόνον όμως ένας ποιητής όπως ο Έλιοτ θα πει «μύρισα τον θάνατο σ’ ένα ρόδο». Αν συναιρούσαμε τους δύο ορισμούς σε έναν θα λέγαμε πως ποίηση είναι το ρυθμικό όραμα του κόσμου. Επομένως, μπορούμε εξίσου να ορίσουμε την ποίηση ως την υψηλότερη μορφή του εικονοπλαστικού λόγου. Η Κική Δημουλά σε μια ομιλία της για την ποίηση όρισε πολύ παραστατικά το ποίημα ως εξής: «Βαδίζεις σε μιαν έρημο. Ακούς ένα πουλί να κελαηδάει. Όσο κι αν είναι απίθανο να εκκρεμεί ένα πουλί μέσα στην έρημο, ωστόσο εσύ είσαι υποχρεωμένος να του φτιάξεις ένα δέντρο».

Εκτός από την δημιουργικότητα, ένα ακόμη δώρο της ποίησης προς τον άνθρωπο είναι ότι ασκεί την μνήμη. Η μνήμη, όπως υποστήριξε σε συνέντευξή του ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, είναι αναγκαία όχι μόνον για να θυμόμαστε τα παλιά, αλλά κυρίως για να θυμόμαστε πάντοτε ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε και πού πηγαίνουμε. Και καθώς οι στίχοι μένουν στο μυαλό, μπορούμε να τους επαναφέρουμε. Ακόμη κι αν γίνει ένα γενικό μπλακ άουτ και σβήσουνε όλα τα ηλεκτρικά, όλες οι τηλεοράσεις, όλοι οι υπολογιστές και δεν μπορούμε να δούμε τίποτα, η μνήμη ανέξοδα μπορεί να μας σώσει. Το ίδιο αν μείνουμε ναυαγοί σε ένα έρημο νησί, την ποίηση θα ανακαλέσουμε στη μνήμη μας για να βγούμε από την απομόνωση. Ως επιβεβαίωση των παραπάνω, ας θυμηθούμε. Αιώνες τα ποιήματα του Ομήρου πρωταγωνίστησαν στην μνήμη και την ιστορία, γιατί απαγγέλλονταν από στήθους. Το μέτρο και ο ρυθμός τα διατήρησαν ζωντανά και επίκαιρα στην συλλογική συνείδηση των ανθρώπων ως τον 6ο π. Χ. αιώνα, που καταγράφτηκαν. Ο Τίτος Πατρίκιος υποστήριξε επίσης στην ίδια συνέντευξη, πως η ποίηση φέρνει κοντά τους ανθρώπους και σε περιόδους μεγάλης μοναξιάς, όπως συμβαίνει στις ημέρες μας, είναι κάτι που το χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ. Τρεις τουλάχιστον άνθρωποι συμμετέχουν στην ποίηση. Ο ποιητής, ο αναγνώστης και, επειδή αισθανόμαστε πάντα την ανάγκη ένα ποίημα που μας συγκίνησε να το μοιραστούμε με κάποιον, το μοιράζεται μαζί μας τουλάχιστον ένα ακόμη αγαπημένο πρόσωπο. Η μεγάλη ποίηση αναζητά την αλήθεια. Και η επιστήμη βέβαια αναζητά την αλήθεια και η φιλοσοφία. Η ποίηση όμως αναζητά την αλήθεια των πραγμάτων ωθώντας τον αναγνώστη της σε προσωπική αναζήτηση. Η ποίηση δεν προσφέρει έτοιμη γνώση, έτοιμη αλήθεια, ενεργοποιεί τον αναγνώστη που την διαβάζει να την ψάξει. Ενώ η επιστήμη την έχει βρει, την αποκαλύπτει και ο άνθρωπος την αξιοποιεί. Ένα ποίημα όμως εμπεριέχει πολύ περισσότερα από όσα ως τώρα καταγράψαμε, είναι το πριν και το μετά του χρόνου δημιουργίας του, είναι ένας ωκεανός από ερεθίσματα μυστικά και ανέγγιχτα. Γιατί εμπεριέχει ιερές δονήσεις. Κάτω από τις λέξεις το ποίημα, σε επαφή με τον ψυχισμό του ποιητή, με το δικό του ασυνείδητο, με το συλλογικό ασυνείδητο, με τον αναγνώστη του, κυκλοφορεί ελεύθερο και αβίαστο.

Ο σκύλος

Κοπρόσκυλο της λυρικότητας.

Γαύγισε, καημένε.

Δείξε τα δόντια σου και ξέσκισέ τους.

Αλλιώς να φέρω μιά γατούλα

να χαϊδεύεται στις λέξεις σου.

Ξέσπασε,

μην τους φοβάσαι,

είπαν τόσα ήμαρτον

που ξεχείλωσε

η ποίηση

κι έγινε αμαρτία.

Γαύγισε,

μαζί σου κι εγώ.

Αγγελική Ραυτοπούλου

Angie Raftopoulou

Αφιερωμένο εξαιρετικά στα κοπρόσκυλα που αλωνίζουν και παριστάνουν κάτι που δεν είναι! Πήξαμε στην δήθεν λυρικότητα, στο δήθεν πνεύμα του πνεύματος, γεμίσαμε άνω τέλειες, μέσες τελείες και ψέματα! Η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται συνεχώς! Η ανθρώπινη βλακεία κι η ανηθικότητα δεν έχει τέλος! Πιάσαμε πάτο! Η δημιουργία η αληθινή έχει πολύ πόνο! Έχει πολύ αίμα! Έχει πολύ και μεγάλο τραύμα! Η λυρικότητα δεν είναι παιχνίδι! Μερικοί το παίζετε κι επαναστάτες! Μέσα σας έχετε επαναστατήσει ποτέ; Να βάλετε το εγώ σας κάτω; Να το κοπανήσετε και να το δικάσετε; Το παίζετε κριτές στους αληθινούς δημιουργούς και στον εαυτούλη σας έχετε βρει την λύση: Ψέμα και σιωπή! Αν δεν επαναστατήσει το πνεύμα σας, είστε άχρηστοι στην επανάσταση! Κενά δοχεία! Θόρυβος χωρίς ουσία! Αυτό το εγώ σας! Αυτή η ματαιοδοξία σας! Θλιβεροί και μόνοι θα απομείνετε! Στιχάκια από ημερολόγια τοίχου χωρίς την βάσανο του ποιητή! Υπηρετήσετε την τεχνητή νοημοσύνη! Λάτρεις του συστήματος με κείμενα ψεύτικα και με υπογραφή! Με τ’ όνομά σας φαρδύ πλατύ, σαν σφαίρα που εκτελεί την ποίηση! Θα γράφω πάντα την αλήθεια μου με οιοδήποτε κόστος! Κι εσείς που με διαβάζετε κρυφίως κι ενοχικώς κι εσείς που ακούτε τα μελοποιημένα ποιήματα και κωφεύετε, πολύ το χαίρομαι! Θα μείνετε για μένα ντενεκέδες ξεγάνωτοι με Γανωτή την τεχνητή νοημοσύνη! Κλέψετε τώρα κι ιδέα ή στίχο κι από αυτό το ποίημα! Δεν με ενδιαφέρει! Γιατί εγώ είμαι πλούσια σε ιδέες κι εσείς πτωχοί κι εξαρτώμενοι. Κοτούλες και κοκόρια!

Αυθεντικό ποίημα και κείμενο, την ευθύνη φέρει η γράφουσα Αγγελική Ραυτοπούλου, η υβρίστρια Αγγελική Ραυτοπούλου.

Είναι αξίωμα, το πνεύμα πάντα αντιστέκεται στην εξουσία. Η ουσία βρίσκεται στον πλούτο της αυθεντικής πηγής των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, φιλοσόφων, δραματουργών και ποιητών. Η αμφισβήτηση της εξουσίας, η αντιπαράθεση σε νομικά και ηθικά κατεστημένα κι ο αγώνας για να ικανοποιηθεί το περί κοινού δικαίου αίσθημα. Τον δρόμο αυτό ακολούθησαν με συνέπεια μεγάλοι κι αθάνατοι δημιουργοί. Το πέρασμά τους μας άφησε την καθάρια ανάσα στο όνειρο. Πώς βρώμισε το όνειρο τη σήμερον ημέρα; Πώς κατάντησε το πνεύμα να γίνει οινόπνευμα; Πώς διεπλάκη η εξουσία με την ουσία; Πώς ντενεκέδες ξεγάνωτοι κάνουν τόσο θόρυβο και παίρνουν τα πρωτεία; Μέθυσαν οι έχοντες, μέθυσαν κι οι παρατρεχάμενοι και μπήκαν σε πολεμικά μουσεία, σε παράτες, σε βραβεία! Τί κι αν δεν ξέρουν την ελληνική; Τί κι αν δεν ξέρουν μέτρο; Τί κι αν μιλούν και καίγονται εγκέφαλοι και λέξεις; Βρήκαν τον τρόπο να περνούν και να χιλιοκουντιούνται, με τα χρυσά ενώτια και τους χρυσούς χαλκάδες! Το πνεύμα πνέει τα λοίσθια. Ξεψυχάει η γλώσσα, η αλήθεια, η αυθεντική δημιουργία! Τώρα βρήκαν κι αντικατέστησαν το πνεύμα με την τεχνητή νοημοσύνη. Και προσέξετε την διαφορά! Δεν λέγεται τεχνητό πνεύμα, λέγεται τεχνητή νοημοσύνη! Κι η ματαιοδοξία κι η ψευτιά έχει χτυπήσει κόκκινο! Προ ολίγου έπεσε στα χέρια μου κείμενο συγκεκριμένης τοπικής κυρίας Νουδούλας που παριστάνει την δημιουργό. Τώρα έμαθε και την άνω τελεία! Κυρία μου, όσο και να βάζεις το όνομά σου κάτω από κείμενα της τεχνητής νοημοσύνης, όσο κι αν θεωρείς πως δεν σε καταλαβαίνουν, τόσο πιο χαμηλά πέφτεις! Δεν έχεις φιλότιμο, δεν έχεις συνείδηση και προκειμένου να δείξεις πως ξέρεις να γράφεις και πως έχεις ταλέντο, βάζεις την τεχνητή νοημοσύνη να σου γράφει κείμενα κι έτσι να αδικείς τους σοβαρούς κι ειλικρινείς δημιουργούς που καταθέτουν το αίμα και την ψυχή τους; Ανήκεις στα ποιητικά κάτεργα, αυτά που θεσπίζει ο λαός στην ποιητική αστυνομία της ψυχής του! Οι αγρότες παγώνουν στους δρόμους κι εσύ, παραποιημένη χρυσαφιά ωραιότητα, ζεις στην επίπλαστη, στην ψεύτικη κοσμάρα σου, γιατί θεωρείς πως σαν διαπλεκόμενη με την εξουσία, θα επιζήσεις της αλήθειας! Ο καιρός ξερνάει, μαντάμ! Κι εσύ κι όλοι οι άλλοι οι σπουδαίοι κι οι μεγάλοι θα βρεθείτε εκεί που θα σας βάλει ο χρόνος κι ο λαός! Στα τάρταρα! Δεν ντρέπεσαι λιγάκι να παρουσιάζεις κείμενα της τεχνητής νοημοσύνης, ως δικά σου; Πήγαινε στη λίμνη Πλαστήρα να δεις τα νερά! Απηυδήσαμε πια! Τοπικά προϊόντα της ψευτιάς και της ρεμούλας!

Αχ, αρχαίο πνεύμα αθάνατο!

Το κείμενο αποτελεί γραφή αυθεντική και την ευθύνη του φέρει η γράφουσα, Αγγελική Ραυτοπούλου

Angie Raftopoulou

Την ευθύνη του κειμένου φέρει η γράφουσα Αγγελική Ραυτοπούλου, τελεία και παύλα.-

Από παιδί άκουγα την φράση, την βίωσα στο πετσί μου πολλές φορές και κατάλαβα πολύ καλά πως ο γανωτής πρέπει να είναι άνθρωπος της εξουσίας. Τώρα ο γανωτής έμαθα πως κατέθεσε τα χαρτιά του να βγάλει άδεια να κτίσει κι άλλο τσαρδί! Του είχαν δώσει, λέει η ιστορία, πολλά λεφτά να τα μοιράσει στους αγρότες που ήσαν δικαιούχοι. Αυτός όμως, καθώς είναι γυριστρούλης, από καφενείο σε χασάπικο, μοίρασε το χρήμα σε φραπέδες, σε χασάπηδες και σε πορσερούλες και φεραριδοπούλες. Με ένα κουβά με μπλε χρώμα έβαψε την νήσο κι άλλες περιοχές για να πάρει καλπουδάκια και να γεμίσει ψηφαλάκια. Ο θόρυβος των ντενεκέδων ήταν τρομερός και τα πρόβατα, τα γίδια κι όλα τα ζωάκια αμίλητα και ζωγραφισμένα πάγωσαν στα βοσκοτόπια των Ιμαλαΐων και του Αιγαίου. Το γνωστό «μπεεεεέ» έπαψε να ακούγεται. Οι λασπωμένοι από τον Ιανό και τον Ντανιέλο δεν πήραν δεκάρα τσακιστή. Τρέχει τώρα ο άμοιρος ο γανωτής να μπαλώσει, να γυαλίσει και να σώσει τους ξεγάνωτους. Οι αγρότες ακολουθώντας το ρητό από άλλη ιστορία, το «Μασάει η κατσίκα ταραμά;» βγήκαν στις εθνικές οδούς με τα οχήματα πολυτελείας τους, τα τρακτέρ, κι ο γυαλιστής μπαλωματής γανωτής έβαλε τους φίλους του τα καλόπαιδα με τις στολές-μην τους παρεξηγείτε, είναι πρωτευουσιάνοι όλοι τους οι καημένοι και δεν ξέρουν από χωράφια-να λύσουν το θέμα με λίγες ψιλές, με ανάστροφες, με ξανάστροφες, με ίσιες, με μπουνιές, κλωτσιές και χημικά, γιατί οι δρόμοι ανήκουν σε όλους. Κι εγώ αναρωτήθηκα: Το χρήμα δεν ανήκε σε όλο τον λαό, η αγροτιά δεν είναι λαός; Μυστήρια πράγματα, μορμούρισα. Κι είδα τον Γανωτή, περήφανο παγώνι, να δηλώνει αθώος κι αμέτοχος του γανώματος. Και κατάλαβα καλά πως θέλει τους δρόμους ανοιχτούς για να μεταφέρει υλικά για το καινούργιο του τσαρδί. Μην τον παρερμηνεύετε, σας παρακαλώ! Απλά του έμεινε το σύνδρομο του ανοιχτού δρόμου, από όταν ήταν εξόριστος εις Παρισίους! Καημένε Γανωτή, πάντα ντενεκές ξεγάνωτος θα είσαι..

Εγράφη άνευ βοηθείας τεχνητού μέσου.

ΧΑΡΤΗΣ 82 {ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2025}

της Τασούλας Καραγεωργίου

Με συ­ναρ­πά­ζει η Πα­λα­τι­νή Αν­θο­λο­γία και θε­ω­ρώ το επί­γραμ­μα απαι­τη­τι­κό και αξιο­θαύ­μα­στο λο­γο­τε­χνι­κό εί­δος. Σε ελά­χι­στους στί­χους μπο­ρεί να συ­μπυ­κνώ­σει ένα ολό­κλη­ρο μυ­θι­στό­ρη­μα. Πρό­κει­ται για ένα ανε­κτί­μη­το ποι­η­τι­κό ερ­γα­στή­ρι. Μια δω­ρε­άν μα­θη­τεία στην τέ­χνη της ποί­η­σης. Μια αξιο­ζή­λευ­τη άσκη­ση στην πυ­κνό­τη­τα του λό­γου που ομι­λεί μέ­σα από τις σιω­πές του. Πέ­ρα όμως από τη μο­να­δι­κό­τη­τα της τε­χνι­κής του, το επί­γραμ­μα, πα­ράλ­λη­λα με την εξύ­μνη­ση των σπου­δαί­ων και τρα­νών προ­σω­πι­κο­τή­των του αρ­χαί­ου κό­σμου (μει­ζό­νων ποι­η­τών, επι­φα­νών πο­λι­τι­κών και στρα­τιω­τι­κών, μυ­θι­κών ηρώ­ων), ξε­τυ­λί­γει συ­χνά σπά­νιες σκη­νές από την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα των απλών αν­θρώ­πων συ­μπά­σχο­ντας με τους καη­μούς και τα πά­θη των φτω­χών και των χει­μα­ζο­μέ­νων. Πρό­κει­ται για μια ποι­η­τι­κή δη­μο­κρα­τία που τους ενοί­κους της ενώ­νει η τρα­γι­κό­τη­τα της κοι­νής αν­θρώ­πι­νης μοί­ρας. Ιδιαί­τε­ρο εν­δια­φέ­ρον πα­ρου­σιά­ζουν τα επι­γράμ­μα­τα στα οποία κε­ντρι­κά πρό­σω­πα εί­ναι γυ­ναί­κες: υφά­ντρες ορ­γα­νω­μέ­νες σε μι­κρές συ­ντε­χνί­ες αφιε­ρω­μέ­νες στην Ερ­γά­νη Αθη­νά, ιέ­ρειες στην υπη­ρε­σία της Κύ­πρι­δος, ποι­ή­τριες σαν την Ήριν­να που αφή­νουν το στίγ­μα τους στην ποι­η­τι­κή δη­μιουρ­γία. Γυ­ναί­κες απλές, μά­νες που θρη­νούν, νύ­φες που πε­θαί­νουν τη νύ­κτα του γά­μου έχουν όλες ένα όνο­μα – δια­βα­τή­ριο αθα­να­σί­ας μέ­σα από την ελά­χι­στη ανα­φο­ρά ενός επι­γράμ­μα­τος.
Η συ­νά­ντη­ση όμως με τη γραία Νι­κώ του επι­γράμ­μα­τος 9.89 της Πα­λα­τι­νής Αν­θο­λο­γί­ας έχει κά­τι το ξε­χω­ρι­στό. Το επί­γραμ­μα αυ­τό του Φι­λίπ­που του Θεσ­σα­λο­νι­κέ­ως,¹ επι­γραμ­μα­το­ποιού που έζη­σε τον 1ο αιώ­να μ. Χ., ζω­ντα­νεύ­ει στα μά­τια μας τη βα­σα­νι­σμέ­νη ει­κό­να μιας στα­χο­μα­ζώ­χτρας της ύστε­ρης αρ­χαιό­τη­τας. Όσοι έχου­με της πα­λαιάς παι­δεί­ας με­τά­σχει, δια­θέ­του­με στην πε­νι­χρή ως προς την έκτα­ση, με ανε­κτί­μη­τα όμως ενί­ο­τε πε­τρά­δια, λο­γο­τε­χνι­κή σκευή των γυ­μνα­σια­κών μας χρό­νων το ομώ­νυ­μο αρι­στουρ­γη­μα­τι­κό δι­ή­γη­μα του Αλέ­ξαν­δρου Πα­πα­δια­μά­ντη, δη­μο­σιευ­μέ­νο το 1889. Ανα­κα­λώ μια πα­ρά­γρα­φο που δι­καιώ­νει τον τί­τλο «Στα­χο­μα­ζώ­χτρα» του δι­η­γή­μα­τος και μοιά­ζει σαν να ανα­βιώ­νει την ιστο­ρία της γραί­ας Νι­κώς του αρ­χαί­ου επι­γράμ­μα­τος

«Αλ­λά το πρώ­τι­στον ει­σό­δη­μα της θεια-Αχτί­τσας προ­ήρ­χε­το εκ του στα­χο­μα­ζώ­μα­τος. Τον Ιού­νιον κα­τ᾽ έτος επε­βι­βά­ζε­το εις πλοί­ον, έπλε­εν υπερ­πό­ντιος και διε­πε­ραιού­το εις Εύ­βοιαν. Πε­ριε­φρό­νη­σε το ονει­δι­στικὸν επί­θε­τον της «κα­ρα­βω­μέ­νης», όπερ εσφεν­δό­νι­ζον άλ­λα γύ­ναια κα­τ᾽ αυ­τής, διό­τι όνει­δος ακό­μη εθε­ω­ρεῖτο το να πλέῃ γυ­νή εις τα πε­λά­γη. Εκεί, με­τ᾽ άλ­λων πτω­χών γυ­ναι­κών, ησχο­λεί­το συλ­λέ­γου­σα τους αστά­χυς, τους πί­πτο­ντας από των δραγ­μά­των των θε­ρι­στών, από των φορ­τω­μά­των και κά­ρων. Κα­τ᾽ έτος, οι χω­ρι­κοί της Ευ­βοί­ας και τα χω­ρια­τό­που­λα έρ­ρι­πτον κα­τά πρό­σω­πον αυ­τών το σκώμ­μα: «Να! οι φ᾽στά­νες! Μας ήρ­θαν πά­λιν οι φ᾽στά­νες!» Αλ­λ᾽ αύ­τη έκυ­πτεν υπο­μο­νη­τι­κή, σιω­πη­λή, συ­νέ­λε­γε τα ψι­χία εκεί­να της πλου­σί­ας συ­γκο­μι­δής του τό­που, απήρ­τι­ζε τρεις ή τέσ­σα­ρας σά­κους, ολό­κλη­ρον ενιαυ­σί­αν εσο­δεί­αν δι᾽ εαυ­τήν και διά τα δύο ορ­φα­νά, τα οποία εί­χεν εμπι­στευ­θεί εν τω με­τα­ξύ εις τας φρο­ντί­δας της Ζερ­μπι­νιώς, και απο­πλέ­ου­σα επέ­στρε­φεν εις το πα­ρα­θα­λάσ­σιον χω­ρί­ον της.»²

Μια πα­ράλ­λη­λη ανά­γνω­ση του πα­ρα­πά­νω απο­σπά­σμα­τος με το αρ­χαίο επί­γραμ­μα, το οποίο στη συ­νέ­χεια πα­ρα­θέ­τω με­τα­φρα­σμέ­νο, επι­βε­βαιώ­νει πως η πα­πα­δια­μα­ντι­κή ηρω­ί­δα έρ­χε­ται από πο­λύ μα­κριά —από τα βά­θη των χι­λιε­τιών— και πως ο τυ­ραν­νι­σμέ­νος βί­ος των φτω­χών γραιών συ­νο­δευό­ταν πά­ντα από μια πεί­σμο­να προ­σή­λω­ση στην αξιο­πρέ­πεια.

[ H στα­χο­μα­ζώ­χτρα Νι­κώ ]

Πο­λε­μώ­ντας την άθλια φτώ­χεια της
σε βα­θιά γη­ρα­τειά η Νι­κώ με κο­ρί­τσια μα­ζί
λί­γα στά­χυα μα­ζεύ­αν που έπε­φταν χά­μω.
Όμως χά­θη­κε κεί­νη
απ’ το καύ­μα του θέ­ρους·
κι οι κο­πέ­λες, συ­νερ­γοί της στο μά­ζε­μα,
πυρ­κα­γιά νε­κρι­κή —χω­ρίς ξύ­λα— από στά­χυα υψώ­σαν.
Μην ορ­γί­ζε­σαι, Δή­μη­τρα, που ενώ ήταν θνη­τή,
απ’ το χώ­μα φερ­μέ­νη,
με τους σπό­ρους της γης τα κο­ρί­τσια την ντύ­σαν.

λιμὸν ὀιζυρὴν ἀπα­μυ­νο­μέ­νη πο­λύ­γη­ρως
Νικὼ σὺν κού­ραις ἠκρο­λό­γει στά­χυας:
ὤλε­το δ᾽ ἐκ θάλ­πους: τῇ δ᾽ ἐκ κα­λά­μης συ­νέ­ρι­θοι
νῆσαν πυρ­καϊὴν ἄξυ­λον ἀστα­χύ­ων.
μὴ νε­μέ­σα, Δή­μη­τερ, ἀπὸ χθονὸς εἰ βροτὸν οὖσαν
κοῦραι τοῖς γαί­ης σπέρ­μα­σιν ἠμφί­ε­σαν.

^{ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΩΣ (Π.Α. 9.89)}

Απέ­δω­σα τον πυ­κνό λό­γο του επι­γράμ­μα­τος σε ανα­παι­στι­κά ανι­σο­σύλ­λα­βα μέ­τρα, που ται­ριά­ζουν —λό­γω του θρη­νη­τι­κού χα­ρα­κτή­ρα τους— στον πο­νε­μέ­νο βίο της φτω­χής γε­ρό­ντισ­σας Νι­κώς. Εντύ­πω­ση προ­κα­λεί η συ­νο­δεία της γραί­ας από κό­ρες, οι οποί­ες δεν εί­ναι απλώς συ­νερ­γά­τι­δες στη φτω­χι­κή συ­γκο­μι­δή από πε­σμέ­να στά­χυα, αλ­λά λει­τουρ­γούν συγ­χρό­νως ως ιε­ρή ακο­λου­θία που ανα­πα­ρά­γει —με όρους θνη­τό­τη­τας— το πρό­τυ­πο της Δή­μη­τρας και της Κό­ρης (Περ­σε­φό­νης). Οι γυ­ναί­κες αυ­τές απο­κα­λού­νται συ­νέ­ρι­θοι, επί­θε­το που απο­δί­δε­ται κα­τά κα­νό­να σε υφά­ντρες (συ­νέ­ρι­θος: ἐργά­τις με­μι­σθω­μέ­νη ὅπως βοηθῇ εἰς οἰκιακὰς ἐργα­σί­ας, οἷον εἰς τὸ νή­θειν καὶ ὑφαί­νειν, ανα­φέ­ρει το Liddell – Scott). Εξάλ­λου ως υφά­ντρες λει­τουρ­γούν οι κό­ρες αυ­τές δε­δο­μέ­νου ότι με­τα­φο­ρι­κά ντύ­νουν (ἠμφί­ε­σαν) τη νε­κρή Νι­κώ με στά­χυα. Αξί­ζει να ση­μειω­θεί ότι οι υφά­ντρες, του­λά­χι­στον της ύστε­ρης αρ­χαιό­τη­τας -όπως προ­κύ­πτει από τα αφιε­ρω­μα­τι­κά επι­γράμ­μα­τα της Πα­λα­τι­νής Αν­θο­λο­γί­ας– ήταν ορ­γα­νω­μέ­νες σε συ­ντε­χνί­ες, με προ­στά­τι­δα θεά την Ερ­γά­νη Αθη­νά, απο­τε­λού­με­νες από δύο ή τρεις ή και τέσ­σε­ρις γυ­ναί­κες, που εξα­σφά­λι­ζαν με την υφα­ντι­κή τέ­χνη ένα πε­νι­χρό­τα­το κα­τά κα­νό­να ει­σό­δη­μα.
Η γραία Νι­κώ απο­τε­λεί ίσος την πρώ­τη λο­γο­τε­χνι­κή στα­χο­μα­ζώ­χτρα της αρ­χαί­ας ελ­λη­νι­κής γραμ­μα­τεί­ας. Έχει βε­βαί­ως προη­γη­θεί η προ­λο­γο­τε­χνι­κή μορ­φή της βι­βλι­κής Ρουθ της Μω­α­βί­τι­δας, που σε και­ρούς με­γά­λου λι­μού, χή­ρα η ίδια, απο­φα­σί­ζει να εγκα­τα­λεί­ψει τη γη της Μω­άβ για να συ­νο­δεύ­σει τη γη­ραιά πε­θε­ρά της στη γη της Βη­θλε­έμ, όπου με αυ­τα­πάρ­νη­ση εξα­σφα­λί­ζει τον πε­νι­χρό τους βίο συλ­λέ­γο­ντας τα πε­σμέ­να στά­χυα στον αγρό του σπλα­χνι­κού Βο­όζ. (καὶ ἐπο­ρεύ­θη καὶ ἐλθοῦσα συ­νέ­λε­ξεν ἐν τῷ ἀγρῷ κα­τό­πι­σθεν τῶν θε­ρι­ζό­ντων· Ρουθ, 2.3)

Την πο­λύ­πα­θη ζωή των γυ­ναι­κών που ασχο­λού­νται με το στα­χυο­λό­γη­μα³ έχει ανα­δεί­ξει πα­ράλ­λη­λα με τη λο­γο­τε­χνία και η ει­κα­στι­κή τέ­χνη. Χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό πα­ρά­δειγ­μα απο­τε­λεί η ελαιο­γρα­φία του Φραν­σουά Μι­λέ στην οποία τρεις γυ­ναι­κεί­ες μορ­φές σκύ­βουν στην απε­ρα­ντο­σύ­νη ενός τε­ρά­στιου αγρού για να μα­ζέ­ψουν τα λι­γο­στά υπο­λείμ­μα­τα της πλού­σιας σο­δειάς που ήδη εί­ναι στοι­βαγ­μέ­νη στα κά­ρα. Το επί­γραμ­μα όμως του Φι­λίπ­που του Θεσ­σα­λο­νι­κέ­ως πέ­ρα από τη συ­γκι­νη­τι­κή ανα­πα­ρά­στα­ση του πο­λύ­μο­χθου βί­ου μιας στα­χο­μα­ζώ­χτρας δί­νει υπό­στα­ση πραγ­μα­τι­κή στην ηρω­ί­δα του: Η γραία Νι­κώ έχει όνο­μα, όπως όνο­μα έχει και η θεια-Αχτί­τσα του Πα­πα­δια­μά­ντη. Ο επι­γραμ­μα­το­ποιός με λό­γο πυ­κνό φα­νε­ρώ­νει πως η φτώ­χεια δεν απο­κλεί­ει τη συ­νύ­παρ­ξη με ένα πα­νάρ­χαιο πο­λι­τι­σμό του οποί­ου φο­ρείς εί­ναι απλές γυ­ναί­κες. Η ιε­ρή τα­φι­κή τε­λε­τουρ­γία την οποία επι­τε­λούν οι κό­ρες σκε­πά­ζο­ντας τη νε­κρή με τα πε­σμέ­να στά­χυα του αγρού αντι­με­τω­πί­ζει τη Νι­κώ ως θνη­τή Δή­μη­τρα και τη γη ως τη μή­τρα από την οποία γεν­νιό­μα­στε και στην οποία επι­στρέ­φου­με.

________________
1. Ο Φί­λιπ­πος ο Θεσ­σα­λο­νι­κεύς, επι­γραμ­μα­το­ποιός που έζη­σε τον 1ο αιώ­να μ.Χ., ακο­λου­θώ­ντας το πα­ρά­δειγ­μα του Με­λέ­α­γρου από τα Γά­δα­ρα της Συ­ρί­ας (1ος αιώ­νας π.Χ.) συ­νέ­θε­σε αν­θο­λο­γία επι­γραμ­μά­των στην οποία πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται ποι­η­τές της ρω­μαϊ­κής επο­χής και την απο­κά­λε­σε, όπως και ο Με­λέ­α­γρος, «Στέ­φα­νο». Σώ­ζο­νται πε­ρί τα 80 επι­γράμ­μα­τά του στην Πα­λα­τι­νή Αν­θο­λο­γία.
2. Αλέ­ξαν­δρος Πα­πα­δια­μά­ντης, Άπα­ντα, Κρι­τι­κή έκ­δο­ση Ν. Δ. Τρια­ντα­φυλ­λό­που­λος, εκδ. Δό­μος, τόμ. 2, 1982, σ. 115-124.
3. Το ότι το στα­χυο­λό­γη­μα επι­κρά­τη­σε να θε­ω­ρεί­ται ένα οιο­νεί γυ­ναι­κείο «προ­νό­μιο» φαί­νε­ται και από την εξής ανα­φο­ρά του Θε­ο­δώ­ρη­του (393-457), χρι­στια­νού επι­σκό­που της Κύρ­ρου, και εκ­κλη­σια­στι­κού συγ­γρα­φέα: Καὶ ἀμῶντας δὲ προ­σέ­τα­ξε τοὺς ἐκπί­πτο­ντας στά­χυας κα­τα­λι­πεῖν τῷ προ­ση­λύτῳ, καὶ τῷ ὀρφανῷ, καὶ τῇ χήρᾳ. (83, 508, 18-20) [ Διέ­τα­ξε όταν θε­ρί­ζου­με να αφή­νου­με τα στά­χυα που πέ­φτουν για τον ξέ­νο, για το ορ­φα­νό και για τη χή­ρα. ]

Ο Θησεύς ήταν γιος φανερά του βασιλιά Αιγαία και της Αίθρας, στην πραγματικότητα όμως ήταν γιος του Ποσειδώνα και της Αίθρας, της κόρης του βασιλιά της Τροιζήνας Πιτθέα. Μεγάλωσε στην Τροιζήνα και όταν έφτασε στην ηλικία των δεκαέξι ετών σήκωσε ένα βράχο σαν μικρό βουνό, βρήκε το σπαθί και τα σανδάλια του πατέρα του και ξεκίνησε για την Αθήνα, όπου ο πατέρας του ήταν βασιλιάς και αυτός ως γιος του θα τον διαδεχόταν στον θρόνο.

Έφτασε, λοιπόν, από το Άργος στην Αθήνα πραγματοποιώντας μια σειρά άθλους για να είναι βέβαιος πως έχει τα προσόντα να γίνει βασιλιάς. Στην Αθήνα πληροφορήθηκε ότι η πόλη των Αθηναίων ήταν φόρου υποτελής στην πόλη του Μίνωα και ο φόρος που πλήρωνε ήταν φόρος αίματος. Κάθε χρόνο οι Αθηναίοι έστελναν στην Κρήτη επτά νέους και επτά νέες για τροφή στον Μινώταυρο, που ως φαίνεται ήταν ανθρωποφάγος. Ο Θησέας χωρίς να διστάσει μπήκε μπροστά και δήλωσε ότι θα ταξιδέψει ως την Κρήτη, θα σκοτώσει τον Μινώταυρο και θα απαλλάξει την Αθήνα από τον βαρύ αυτόν φόρο. Έτσι και έγινε. Ο Θησέας έφτασε στην Κρήτη και δήλωσε ότι θα παλέψει με τον Μινώταυρο και πως θα τον νικήσει. Όπως και σύμφωνα με τον μύθο έγινε. Το πρόβλημα του Θησέα δεν ήταν αν καταφέρει να νικήσει τον Μινώταυρο. Αυτό το είχε σίγουρο. Το πρόβλημά του ήταν το πώς θα μπει στον Λαβύρινθο για να βρει τον Μινώταυρο. Και το σπουδαιότερο ήταν, αφού μπει και σκοτώσει το θηρίο, πώς θα βγει έξω στο φως. Σε αυτή την δυσκολία την λύση του την έδωσε η Αριάδνη, η κόρη του Μίνωα. Ερωτεύτηκε τον Θησέα, του έδωσε το μιτάρι της με την κλωστή και τον δασκάλεψε να το δέσει στην είσοδο και να το ξετυλίγει λίγο λίγο μέχρι να βρει τον Μινώταυρο. Και αφού τον βρει και τον σκοτώσει, κάτι που το θεωρούσε και αυτή δεδομένο, να αρχίσει να το τυλίγει σιγά σιγά μέχρι να φτάσει στην έξοδο. Έξυπνη κίνηση και το σχέδιο πέτυχε τελείως. Μετά από αυτό ο Θησέας ξεκίνησε νικητής και τροπαιοφόρος να γυρίσει στην Αθήνα έχοντας μαζί του και την Αριάδνη. Της είχε υποσχεθεί ότι θα την παντρευτεί στην Αθήνα και θα την κάνει βασίλισσα. Όταν όμως έφτασε στην Νάξο, την άφησε εκεί. Η βασιλοκόρη έβαλε τα κλάματα.

«Εγώ σε βοήθησα να μπεις στον Λαβύρινθο, πρόδωσα τον πατέρα μου, εγκατέλειψα την πατρίδα μου γιατί σε αγάπησα και εσύ με παρατάς σε ένα νησί μόνη και απροστάτευτη; Τι θα κάνω εγώ τώρα; Θα αυτοκτονήσω και να ξέρεις θα έχεις το κρίμα στο λαιμό σου».

Ο Θησέας που φοβήθηκε μην τον καταραστεί και βρει τιμωρία από τους θεούς έσπευσε να την διαβεβαιώσει ότι την περίμενε καλύτερη τύχη.

«Μην κλαις, καλή μου Αριάδνη. Εγώ αυτήν την στιγμή δεν μπορώ να σου προσφέρω τίποτα. Ένας φτωχός διάδοχος είμαι και όταν επιστρέψω στην Αθήνα θα γίνω ένας επίσης φτωχός βασιλιάς. Ενώ, αν περιμένεις για λίγο εδώ στο νησί, θα περάσει ένας ωραίος νέος που θα γίνει θεός. Αυτός θα σε παντρευτεί και θα κάνετε σπουδαία παιδιά μαζί, γιατί έτσι αποφάσισαν οι θεοί».

«Και πώς το ξέρεις ότι θα γίνεις βασιλιάς;» τον ρώτησε η καχύποπτη Αριάδνη.

«Κάτι έχω κατά νου», της απάντησε ο ήρωας αινιγματικά.

Η Αριάδνη δεν πείστηκε, αλλά μια και δεν μπορούσε να αλλάξει τα πράγματα έμεινε στο νησί να περιμένει τον καλύτερο γαμπρό. Ο Θησέας τελικά βγήκε αληθινός. Γρήγορα πέρασε από την Νάξο ο Διόνυσος, είδε την όμορφη κόρη του Μίνωα να κλαίει την μοίρα της, την ερωτεύτηκε και την έκανε γυναίκα του. Ο ήρωας της Αττικής από την άλλη έφυγε με τα καράβια του και έφτασε στην Αθήνα. Εδώ τελειώνει η πρώτη ανάγνωση. Αφού διαβάσουμε πάλι και πάλι τον μύθο και τον ψάξουμε σε βάθος, διαπιστώνουμε τα εξής.

1. Όταν ο γιος του Αιγαία έφτασε στην Αθήνα, αυτή ήταν μια πόλη πολιτικά και κοινωνικά αδύναμη. Ο φόρος αίματος που πλήρωνε στην Κρήτη ήταν πολύ βαρύς. Το ότι η πόλη δεν μπορούσε, δεν είχε ελπίδα να απαλλαγεί από αυτόν βεβαιώνει την ασήμαντη θέση της σε σχέση με τις άλλες πόλεις της Ελλάδας. Η νίκη του Θησέα κατά του Μινώταυρου και η απαλλαγή της χώρας της Αθηνάς από την αιματηρή φορολογία δείχνει ότι η Αθήνα έμπαιναν σε ανοδική πορεία. Γεγονός που θα την έκανε όχι μόνο δυναμική αντίπαλο της μινωικής Κρήτης, αλλά και μια υπολογίσιμη πόλη-κράτος στην Ελλάδα.
2. Με ποιες προϋποθέσεις η πόλης των Αθηναίων άρχισε να αναπτύσσεται και να δυναμώνει; Σε αυτό το ερώτημα έχουμε απάντηση. Όταν ο Θησέας έφτασε στην Αθήνα, η πόλη δεν είχε καμία ενότητα. Ήταν διαιρεμένη σε μικρές οικογένειες. Ο Θησέας έπεισε αυτές τις οικογένειες να ενωθούν μεταξύ τους με κοινούς θεούς, κοινές προσευχές, κοινές γιορτές, κοινά συμπόσια. Έτσι ενωμένες οι οικογένειες θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τον κάθε εχθρό. Η ισχύς εν τη ενώσει. Αυτό το τελευταίο, το να ενώσει δηλαδή ο Θησέας τις οικογένειες σε γένη με κοινό γενάρχη και να δημιουργήσει μια πόλη, «τας Αθήνας», το θεωρούμε το μεγαλύτερο κατόρθωμα του γιου του Αιγαία και της Αίθρας, του γιου του Ποσειδώνα.
3. Αφήσαμε για το τέλος μια πονηρή ερώτηση. Πώς ήξερε ο Θησέας ότι θα γίνει βασιλιάς μόλις γυρίσει στην Αθήνα; Μήπως εσκεμμένα δεν άλλαξε τα πανιά στα καράβια και άφησε τα μαύρα, ώστε να οδηγηθεί ο Αιγαίας στην αυτοκτονία;

Όπως έχω γράψει πολλές φορές, μύθος σημαίνει λόγος και μάλιστα λόγος μυητικός, γιατί όσοι επιθυμούσαν να μυηθούν στην αλήθεια της ζωής, οι μυητές τους οδηγούσαν ως εκεί μέσω των μύθων. Για να φτάσει όμως ο μυούμενος στην αλήθεια των μύθων και να γίνει ένας πραγματικός μύστης δεν αρκούσε να διαβάσει μόνο μία φορά τους μύθους. Επιβαλλόταν η πολλαπλή ανάγνωσή τους, για να οδηγηθεί στην ουσία των νοημάτων τους, δηλαδή για να προσεγγίσει την αλήθεια τους. Λέμε εδώ ότι Μυθολογία είναι η καταγραφή των μύθων. Λέξη σύνθετη από το μύθος=λόγος και λέγω από το συλλέγω=συγκεντρώνω, καταγράφω.

Για να καταλάβουμε την σημασία της πολλαπλής ανάγνωσης του μύθου θα καταθέσουμε σε δύο αναρτήσεις δύο παραδείγματα από την μυθολογία. Η επιλογή των παραδειγμάτων δεν είναι τυχαία, έγινε μετά από σκέψη, προκειμένου να γίνει σαφέστερη η προσέγγιση στο βάθος του μύθου, στην αλήθεια του. Τα παραδείγματα Επιλέχτηκαν από τους μύθους που αφορούν στον Ηρακλή και στον Θησέα.

Ηρακλής. Γιος του Δία και της Αλκμήνης. Ο Ζευς έμεινε στο πλευρό της Αλκμήνης και κοιμήθηκε μαζί της για τρία συνεχόμενα ημερόνυχτα. Γιατί, για να γεννηθεί ένας γιος ξεχωριστός, κάποιος που θα δόξαζε την Ήρα. Το κλέος της Ήρας.

Μεγάλωσε και για να αποδείξει στον εαυτό του αλλά και στην ανθρωπότητα ότι άξιζε στον Δία να δώσει το θείο σπέρμα του σε μια θνητή, έλαβε εντολή να κάνει δώδεκα σπουδαίους άθλους και άλλους ακόμη εξίσου σπουδαίους. Από το σύνολο των άθλων του Ηρακλέους εμείς επιλέξαμε να μελετήσουμε το κατόρθωμά του να καθαρίσει τους σταύλους του Αυγεία.

Ο Αυγείας ήταν βασιλιά της Ήλιδας και είχε πολλά, αμέτρητα ζώα από όλα τα είδη που μπορούν να εξημερωθούν από τον άνθρωπο. Οι σταύλοι του ήταν γεμάτοι από την κοπριά τους, την οποία δεν είχε καθαρίσει ο βασιλιάς για πάνω από τριάντα χρόνια, αποτέλεσμα, οι σταύλοι του δεν χωρούσαν πια άλλη κοπριά, πολύ απαραίτητη για την λίπανση της καλλιεργήσιμης γης. Ζήτησε λοιπόν από τον Ευρυσθέα να του στείλει τον Ηρακλή.

«Θέλω», του είπε απαιτητικά, «να στείλεις τον ήρωά σου στο βασίλειό μου για να καθαρίσει τις στάνες μου από την κοπριά που έχει μαζευτεί εκεί πάνω από τριάντα χρόνια. Όπως ξέρεις, η κοπριά αυτή», συνέχισε με το ύφος του σοφού τώρα, «είναι πολύτιμη για να χρησιμοποιηθεί ως λίπασμα στα χωράφια της χώρας μου».

«Γεννηθείτω το θέλημά σου», του απάντησε ο Ευρυσθέας, βασιλιάς του Άργους. «Πες μου όμως, θα δώσεις και σε μένα κάτι από αυτόν τον άθλο του Ηρακλή; Ή και αυτός θα είναι μόνο για την ωφέλεια την δική σου και των άλλων;»

«Αυτά είναι ξεκαθαρισμένα». Τον έκοψε ο Αυγείας. «Ο Ηρακλής θα κάνει άθλους για το καλό του κόσμου και την επιβεβαίωση της δικής μας ύπαρξης στον ολυμπιακό θρόνο».

Πρόθυμος η ήρωας, σαν πήρε την εντολή από τον Ευρυσθέα, έφτασε στην Ήλιδα, είδε το χάλι των σταύλων, βούλωσε την μύτη του και ξεκίνησε να σκέφτεται πώς θα τους καθαρίσει, χωρίς η κοπριά να πάει χαμένη. Σκέφτηκε και βρήκε την λύση. Καθάρισε τις στάνες αλλάζοντας τον ρουν δύο ποταμών, του Πηνειού και του Αλφειού και στέλνοντας τα ορμητικά τους νερά να περάσουν μέσα από τους σταύλους, να παρασύρουν την κόπρον και να την οδηγήσουν στην άρουρα, ώστε να γίνει η καλλιεργήσιμη γη περισσότερο προσοδοφόρα.

Ως εδώ ο μύθος μας δίδεται ολοκληρωμένος, θα λέγαμε, μέσα από μια πρώτη ανάγνωση. Δεν είναι όμως αυτή αρκετή. Για να εμβαθύνουμε περισσότερο στην αλήθεια του μύθου, θα πρέπει να βάλουμε κάποια ερωτήματα που σημαίνει ότι χρειάζεται να κάνουμε και άλλες αναγνώσεις, τουλάχιστον δύο. Η αμέσως επόμενη ανάγνωση μας οδηγεί στην σκέψη ότι ο ήρωας Ηρακλής δε ήταν μόνο μυς, ρόπαλο και λεοντή, αλλά είχε και μυαλό. Και το μυαλό του έπαιρνε στροφές, γεννούσε ιδέες και έβρισκε μεθόδους και λύσεις. Κάτι που το βεβαιώνουμε και μέσα από τις αναγνώσεις των άλλων άθλων του. Επίσης, το ότι μπόρεσε να αλλάξει το ρεύμα δύο ποταμών και να τους οδηγήσει να περάσουν μέσα από τους σταύλους τα ορμητικά τους νερά και να πάρουν μαζί τους την κόπρο του Αυγεία και να την στείλουν στην άρουρα, βεβαιώνει ότι ο Ηρακλής είχε και γνώσεις υδραυλικής, είχε σπουδάσει την επιστήμη των υδάτων, την δύναμή τους, τις ιδιότητές τους. Είχε σπουδάσει επίσης και την γνώση της μηχανικής, ήταν μηχανικός. Γιατί ο μεγάλος άθλος του ήταν όχι να καθαρίσει την κόπρο του Αυγεία, αλλά να διδάξει στους ανθρώπους τρόπους να επεμβαίνουν στην φύση και να την προσαρμόζουν στις ανάγκες τους προκειμένου να κάνουν την ζωή τους καλύτερη. Αλλά αυτό απαιτεί μελέτη, γνώσεις και σεβασμό στην μάνα γη.

Σημειώνουμε εδώ ότι ο Ηρακλής ως βασιλόπουλο είχε σπουδάσει κοντά στον Κένταυρο Χείρωνα. Οι Κένταυροι κατείχαν πάσαν γνώση. Συμπερασματικά, λοιπόν, λέμε ότι η γνώση είναι ο θεός που θα μας ανοίξει τους δρόμους της καλύτερης ζωής.

Εισαγωγή

Ρώτησε ο παππούς την οκτάχρονη Μάγια.

-Μάγια, ποιο μάθημα σου αρέσει περισσότερο στο σχολείο;

-Η μυθολογία, παππού, είπε η μικρή Μάγια και τα ματάκια της έλαμψαν.

            Αν και από μικρό μαθαίνεις την αλήθεια, τότε είναι βέβαιο ότι η μυθολογία είναι αγαπημένο μάθημα για τα παιδιά. Και για να είμαστε πιο ακριβείς, η μυθολογία γοητεύει όλα τα παιδιά, μικρά και μεγάλα. Στον κόσμο των μύθων συναντάμε αρχετυπικά σύμβολα, θεούς, σπουδαίους ήρωες και δράκους, ξωτικά και τέρατα, νεράιδες και νύμφες, κρυμμένους θησαυρούς. Μαθαίνουμε όμως ότι και τους δράκους μπορούμε να νικήσουμε και τους κρυμμένους θησαυρούς της ζωής μπορούμε να ανακαλύψουμε. Αρκεί να τους αναζητήσουμε με καθαρή καρδιά και να πιστεύουμε πως στην αιώνια διαπάλη καλού και κακού το καλό πάντα νικάει το κακό και όλοι ζουν καλά και εμείς καλύτερα..

Με αυτό το πνεύμα στραφήκαμε κι εμείς στην μυθολογία, προκειμένου  να αντλήσουμε το υλικό που χρειαζόμαστε γι αυτό το βιβλίο. Και δεν επιλέξαμε τον τίτλο τυχαία. Σημεία και τέρατα είναι μια φράση καθημερινής αγανάκτησης, που προκύπτει από την δική μας πραγματικότητα. Τι έρχεται, άραγε, στον νου μας, όταν ακούμε την λέξη τέρας; Ας δούμε το λεξικό. Τέρας σημαίνει κάθε τι το ασυνήθιστο. Ένα ασύνηθες φαινόμενο, υπεργήινο, φοβερό, θαυμαστό, μέγα. Ένα γέννημα τερατώδες, όπως οι Γίγαντες, οι Κύκλωπες, ο Τυφώνας, οι Ερινύες, η Μέδουσα και τόσα άλλα, που διασώζει η ελληνική και η παγκόσμια μυθολογία, που η όψη του μας κόβει την ανάσα και μας δημιουργεί αποτροπιασμό. Είναι λοιπόν το κάθε τέρας σημείο τρομακτικό και απειλητικό. Δηλώνει κάτι το άσχημο, το απαράδεκτο, το ευρισκόμενο εκτός των κοινωνικών κανόνων, άρα και  μη αποδεκτό. Σφραγίζει τις θύρες της φαντασίας και του ονείρου. Γιατί στην παρουσία και μόνον του τ-έρατος σταματάει η επιθυμία, ο έρωτας,  το ἐρᾶν, η δημιουργία.  Διότι ο έρωτας είναι μοχλός δημιουργικότητας.

Η ανάγκη βέβαια απαιτεί να αναζητήσουμε στο λεξικό και την λέξη μύθος. Μύθος λοιπόν θα πει λόγος, ομιλία, συνομιλία, αγόρευση, υπόθεση, απόφθεγμα. Η ελληνική γλώσσα όμως έχει πολλές λέξεις για να δηλώσει την έννοια του λόγου, του ὁμιλεῖν. Αριθμήσαμε ήδη έξι και υπάρχουν κι άλλες συγγενείς έννοιες. Άρα κάτι άλλο υποκρύπτεται, κατά την γνώμη μας, κάτω από την λέξη μύθος.  Ανατρέχουμε λοιπόν στην ρίζα της λέξης που είναι μυ-, η οποία μας οδηγεί και στο ρήμα μύ-ω που σημαίνει κλείνω τα μάτια και το στόμα, κρατώ κλειστά τα μάτια και το στόμα και δεν μιλώ. Επίσης από την ίδια ρίζα έχουμε και το ρήμα μυέ-ω, μυῶ που σημαίνει κατηχώ, διδάσκω, από όπου και η λέξη μύηση, κατήχηση, διδασκαλία. Μοιραία λοιπόν καταλήγουμε  στο συμπέρασμα ότι μύθος σημαίνει τον μυητικό λόγο, τον λόγο τον θεϊκό. Γιατί τον θεϊκό λόγο μόνον  οι μυημένοι θνητοί μπορούν να τον ακούσουν, να τον γνωρίσουν και να τον καταλάβουν. Άλλωστε ο μύθος βιωνόταν κυρίως μέσα από το μυητικό θέατρο, το οποίο ήταν μέρος των μυστηρίων και βοηθούσε τον άνθρωπο να εξαγνίσει τον εαυτό του από τις ανάγκες των χοϊκών του στοιχείων, που τον οδηγούσαν προς τα κάτω, προς την γη. Συνεπώς μυθολογία σημαίνει συλλέγω και διηγούμαι θεϊκούς λόγους, τους οποίους διέσωσαν για μας τους ανθρώπους οι θεοί και διέδωσαν μέσω των μυστηρίων. Βεβαιώνεται έτσι το ενδιαφέρον και η αγάπη των ανθρώπων για τους μύθους. Επομένως με την ερμηνεία του μύθου ως μυητικού λόγου νομίζουμε ότι μπορούμε ουσιαστικότερα και βαθύτερα να προσεγγίσουμε την μυθολογία των λαών. Διότι ο ρόλος του μύθου αποβλέπει στην εναρμόνιση του ανθρώπου με τον εαυτό του και στην συνειδησιακή του εξέλιξη. Επιστήμονες, ψυχολόγοι, φιλόλογοι και ερευνητές σκύβουν θρησκευτικά επάνω στους μύθους, τους μελετούν και κρατώντας ο καθένας το δικό του κλειδί προσπαθεί να τους ξεκλειδώσει και να τους  ερμηνεύσει.  Πράξη που βεβαιώνει πως ο μύθος προσφέρει ένα πολυδύναμο πεδίο έρευνας, το οποίον επιδέχεται πολλές ερμηνείες σε πολλά επίπεδα. Γιατί κάθε μύθος είναι μια κοσμική, μια ψυχολογική αλλά και μια υλική πραγματικότητα.

Μυθολογίες υπάρχουν πολλές σε όλο τον κόσμο. Οι μυθολόγοι όμως που ασχολούνται με την συγκριτική μυθολογία  διαπιστώνουν πως παρά τις επιφανειακές  τους διαφορές θεοί και ήρωες, σημεία και τέρατα εκπέμπονται από κοινή  φωτεινή πηγή, έχουν κοινή ρίζα.  Παρατηρούν εύκολα ότι τα σύμβολα είναι ίδια, αλλά  φορούν διαφορετικά «ενδύματα», προσαρμοσμένα στα αρχετυπικά σύμβολα και το συλλογικό ασυνείδητο, που μεταφέρει ο κάθε λαός μέσα από την δική του ιστορική πορεία. Έτσι,  οι μύθοι με την ποικιλία τους έχουν σκοπό να μας οδηγήσουν στον δρόμο της μυθικής συνείδησης, προκειμένου να γνωρίσουμε και να βιώσουμε την κοσμογονική αλήθεια. «Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε μύθο και αυτόν τον ίδιο τον κόσμο, καθώς μέσα του τα σώματα και τα πράγματα είναι φανερά», λέει ο Σαλλούστιος στο έργο του “Περί Θεών και Κόσμου”.

Όλοι οι κοσμογονικοί μύθοι δημιουργίας επιχειρούν να εξηγήσουν την πρωταρχική αιτία που οδήγησε στην ζωή, καθώς  και τις θεϊκές δυνάμεις που ορίζουν την εξέλιξή της. Με αυτήν την οπτική οι κοσμογονικοί μύθοι έχουν ενωτικό χαρακτήρα για τους ανθρώπους και συμβάλλουν στην ομαλή λειτουργία του ψυχισμού τους.  Ιδιαίτερα ωφελείτο η ψυχολογία των ανθρώπων  κατά τις μυήσεις που συνέβαιναν στα αρχαία μυστήρια, όπου οι μυστηριακές δράσεις με όχημα τους μύθους συνέδεαν τον μικρόκοσμο με τον μακρόκοσμο και οδηγούσαν τον μυημένο να ταυτιστεί με τον ήρωα. Η ταύτιση αυτή του έδινε ζωντάνια και δημιουργικότητα.  Ας θυμηθούμε τον μύθο της Δήμητρας και της Κόρης στα Ελευσίνια Μυστήρια και ας φανταστούμε τις μυητικές ενέργειες που συνέβαιναν εκεί. Από τότε μέχρι σήμερα ο μύθος συνεχίζει  να υπάρχει και να έχει ζωοποιό δύναμη. Διότι οι μύθοι διεισδύουν βαθιά στην ανθρώπινη ψυχή και σιγοψιθυρίζουν αιώνιες αλήθειες. Είναι μια πύλη και μέσα από αυτήν περνούν και φθάνουν στην ανθρώπινη συνείδηση οι ανεξάντλητες συμπαντικές ενέργειες.

Στον χώρο της ψυχολογίας ο μύθος ασκεί μια ακατανίκητη έλξη στο υποσυνείδητο του σύγχρονου ανθρώπου. Σύμφωνα με τον Γιούγκ τα αρχέτυπα κατέχουν σπουδαίο ρόλο στην υλική και την πνευματική ζωή των ατόμων. Είναι οι πηγές, από όπου το κάθε άτομο αντλεί  ψυχική ενέργεια. Ένας μύθος μπορεί να απελευθερώσει την ψυχική ενέργεια που περικλείεται στα αρχέτυπα και στο συλλογικό του ασυνείδητο. Μπορεί επίσης να συμβάλλει στην αυτογνωσία του, καθώς και στην δραστηριοποίηση των ικανοτήτων του, με σκοπό την ολοκλήρωση του εαυτού του. Διότι, ο κάθε άνθρωπος συνειδητά ή ασυνείδητα  ασχολείται αδιάκοπα με την εσωτερική διερεύνηση και διεύρυνση του εαυτού του. Ψάχνει να βρει τα αίτια που υποκινούν τις πράξεις του. Το γεγονός ότι δεν φτάνει στην αλήθεια, οφείλεται στο ότι προσπαθεί να ερμηνεύσει τα αίτια των πράξεών του μέσα από ένα εγωιστικά ατομικό πρίσμα, το οποίο  διαστρεβλώνει την ουσία των πραγμάτων.

Οι μύθοι ακόμη είναι ένα πλούσιο θησαυροφυλάκιο εμπειριών και γνώσεων που απέκτησε η ανθρωπότητα από την αρχή της δημιουργίας της. Γίνονται συνεπώς αναπόσπαστο τμήμα του πολιτισμού. Ο Μαρξ έλεγε πως η ελληνική μυθολογία αποτελούσε όχι μόνον το οπλοστάσιο της ελληνικής τέχνης, αλλά και την υποδομή της. Οι άνθρωποι ως φορείς του πολιτιστικού γίγνεσθαι ακούνε τους μύθους να μιλούν για τα ανθρώπινα βάσανα, καθώς  και την ανάγκη να υπερνικηθεί η ψεύτικη εικόνα της ζωής. Έτσι οι μύθοι γίνονται αποκαλυπτικοί, γιατί φέρνουν στην επιφάνεια αυτά που έχουν απωθηθεί μέσα στο υποσυνείδητό τους. Τα αφυπνίζουν, τα βάζουν ενώπιόν τους και τους υποχρεώνουν να τα αντιμετωπίσουν. Αυτός είναι ο τρόπος των μύθων, προκειμένου  να δώσουν στον άνθρωπο  όραμα ελπίδας και πεποίθησης πως ό,τι και να γίνει στο τέλος ο ήρωας θα νικήσει το «κακό» στον εαυτό του και στον κόσμο. Είναι συνεπώς μεγάλη η δύναμη και η ιερότητα των μύθων, γιατί αφενός κατάφεραν να επιζήσουν εδώ και χιλιάδες χρόνια κάτω από όλες τις συνθήκες στην συλλογική συνείδηση ή στο συλλογικό ασυνείδητο των ανθρώπων και αφετέρου ακόμη πετυχαίνουν να ενεργοποιούν τα δημιουργικά τους κέντρα. Ακριβώς γι αυτήν την μεγαλοσύνη και την ιερότητά τους η μελέτη και η ερμηνεία των μύθων απασχόλησε την ανθρώπινη σκέψη από την αρχαιότητα και συνεχίζει να την απασχολεί ως τις μέρες μας. Διατυπώθηκαν πολλές θεωρίες σχετικά με την μελέτη και την έρευνα των μύθων και δημιουργήθηκαν πολλές σχολές. Για την ιστορία θα αναφέρουμε μερικές εν συντομία.

Πρώτη και βασική είναι η αλληγορική μέθοδος ερμηνείας. Αυτή  ασχολήθηκε κυρίως με το τι συμβολίζουν οι θεοί. Οι Στωικοί φιλόσοφοι είναι οι εκφραστές αυτής της μεθόδου και απέδωσαν κυρίως δύο ειδών αλληγορίες στους μύθους. Την  φυσική αλληγορία, σύμφωνα με την οποία οι θεοί είναι προσωποποιήσεις ηθικών και πνευματικών αξιών. Και την ορθολογιστική θεωρία, η οποία υποστηρίζει ότι οι θεοί και οι ήρωες ήσαν ιστορικά πρόσωπα, αλλά με τον χρόνο θεοποιήθηκαν λόγω της μεγάλης προσφοράς τους στην ανθρωπότητα. Αυτοί οι δυο τρόποι ερμηνείας των μύθων κυριάρχησαν με διάφορες μορφές από την κλασική αρχαιότητα μέχρι τους ελληνιστικούς χρόνους και την Αναγέννηση

Κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση οι αρχαίοι θεοί μπορεί να είχαν εκπέσει από τον ιερό τους θρόνο, αλλά παρά την πανίσχυρη πίεση του Χριστιανισμού, δεν είχαν χαθεί. Επέζησαν και μέσα στο Χριστιανισμό, διότι η αρχαία ελληνική μυθολογία από την μια είχε βαθιές ρίζες στον ανθρώπινο ψυχισμό και από την άλλη ήταν συνδεδεμένη με την παιδεία, μέσω της οποίας ο κόσμος διατηρούσε την επαφή με τον κόσμο των θεών, οι οποίοι αναφέρονταν σε όλα τα κείμενα, τα οποία οι μορφωμένοι μελετούσαν. Στους μεσαιωνικούς επίσης χρόνους οι αρχαίοι θεοί επιβίωσαν και μέσα από την  Φυσική Φιλοσοφία, που ταυτίστηκε με την Αστρολογία. Οι θεοί και οι ήρωες έδωσαν τα ονόματά τους σε πλανήτες και αστερισμούς και παρά τις αντίθετες προσπάθειες, κράτησαν σταθερά τις θέσεις και την ταυτότητά τους στον ουρανό.

Όμως οι αιώνες πέρασαν. Ορθολογισμός και θετικισμός αντιτάσσονται στο «πίστευε και μη ερεύνα» και οδηγούν την ανθρώπινη σκέψη στο «ερευνάτε τας γραφάς». Ταξίδια και ανακαλύψεις φέρνουν νέα υλικά για επεξεργασία σε βιομηχάνους και εμπόρους, αλλά και άγνωστες μυθολογίες για μελέτη στους ερευνητές, οι οποίοι μέχρι τότε περιορίζονταν στην ελληνορωμαϊκή μυθολογία και την Βίβλο. Η είσοδος των διαφόρων μυθολογιών στον τομέα της έρευνας είχε ως αποτέλεσμα να ανοίξει ο δρόμος για συγκρίσεις μεταξύ τους. Αναπτύχθηκε η συγκριτική μέθοδος, η οποία επιδιώκει να φτάσει στις πηγές των μύθων, μέσω της σύγκρισης μεταξύ των διαφόρων μυθολογιών. Η προσφορά της μεθόδου αυτής είναι μεγάλη, γιατί δεν μπορεί να καταλήξει κανείς σε συμπεράσματα για την μυθολογία,  αν δεν εξετάσει τους μύθους μέσα από ένα μεγάλο αριθμό λαών. Επειδή όμως ο κάθε ερευνητής της συγκριτικής σχολής χρησιμοποίησε και διαφορετικό τρόπο προσέγγισης, δημιουργήθηκαν τρεις κατευθύνσεις στην συγκριτική μέθοδο. Η γλωσσολογική, η ανθρωπολογική και η ιστορική. Οι εκπρόσωποι της γλωσσολογικής κατεύθυνσης υποστήριξαν ότι οι μύθοι είναι μία “ασθένεια της γλώσσας” και  τόσο οι θεοί όσο και οι ήρωες συσχετίζονται με τον ήλιο και τα φυσικά φαινόμενα γενικά. Η ανθρωπολογική σχολή υποστήριξε  ότι οι μύθοι  είναι κατάλοιπο της ανιμιστικής φάσης του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενώ η ιστορική κατεύθυνση ρίχνει το βάρος της μελέτης της στον Βαβυλωνιακό Πολιτισμό και διακηρύσσει ότι  όλες μυθολογίες έχουν την ρίζα τους στην Βαβυλώνα.

Περισσότερο όμως σημαντικός, κατά την γνώμη μας, είναι ο ρόλος της σχολής του ρομαντισμού στην μελέτη του μύθου και της μυθολογίας.  Ο μύθος για τους ρομαντικούς οδηγεί τον άνθρωπο στην σωστή σχέση με την φύση. Με την ιδεολογία του περί μύθου και μυθολογίας ο ρομαντισμός έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον ορθολογισμό.  Τοποθετεί τον μύθο σε ένα βάθρο ανεξάρτητο από την λογική και αρκετά σταθερό, ώστε να είναι αυτοδύναμος και να στέκεται μόνος του. Ο Vico, o Herder και ο Goethe ήσαν αυτοί που πρώτοι άνοιξαν το δρόμο για την παραπέρα ενδυνάμωση και εξάπλωση των θέσεων του ρομαντισμού ως προς τον μύθο, αλλά και στην διαμάχη με τον ορθολογισμό. Ο Vico θεωρεί τον μύθο ως αρχέγονη σοφία και ως μεσάζοντα ανάμεσα στον άνθρωπο και το θείον. Ακόμη του αποδίδει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της ανθρώπινης ιστορίας. Ο Herder τοποθετεί τον μύθο ανάμεσα στην φύση και τον άνθρωπο και υποστηρίζει ότι μύθος και ποίηση είναι οι πλέον δημιουργικές δυνάμεις των λαών. Ο Goethe προχωρεί ακόμη περισσότερο. Ταυτίζει τον μύθο με την ποίηση και την τέχνη με την φύση. Έτσι, ο μύθος στάθηκε  αυτόνομος και σχεδόν  ισοδύναμος προς την επιστήμη με την υποστήριξη κυρίως των Γερμανών ρομαντικών, οι οποίοι δεν σταμάτησαν να αναζητούν τους αρχαίους θεούς και δεν ήσαν λίγοι από αυτούς που  πίστευαν ότι οι αρχαίοι θεοί δεν πέθαναν. Ο πολύ σημαντικός εκπρόσωπος του γερμανικού ρομαντισμού  Schelling θεωρεί ότι μέσα από τον μύθο εκφράζεται το απόλυτο και πιστεύει πως οι μυθικές μορφές, ως αυτόνομες συλλήψεις του ανθρώπινου πνεύματος, πρέπει να εννοηθούν καθ’ εαυτές.

Εμείς συντασσόμεθα με τις απόψεις της ρομαντικής σχολής. Οι Γερμανοί μελετητές του ρομαντισμού δίνουν στους μύθους και στην μυθολογία την διάσταση που μας εκφράζει. Τονίζουν την αυτοτέλεια και την στιβαρότητά τους να υπάρχουν μόνοι τους, δυνατοί, ανεξάρτητοι και προπάντων σε μιαν αδιαίρετη ενότητα μεταξύ τους, όπως και με τον άνθρωπο και με την φύση, σαν ένας ναός δωρικός περίπτερος, που ακτινοβολεί από αόρατη εσωτερική πηγή φωτεινές ακτίνες και φωτίζει τον κόσμο.  

            Αναφέρθηκε ήδη ότι έχουν γραφτεί πάρα πολλά για τους μύθους, την ιστορία τους, τους ερμηνευτές και τις ερμηνείες τους. Εμείς από όλα αυτά για τις ανάγκες της εισαγωγής χρησιμοποιήσαμε μόνον κάποια ψήγματα, για να μην κουράσουμε τους αναγνώστες, αλλά και για να μην επεκταθούμε σε πράγματα που δεν προκύπτουν από προσωπικές έρευνες. Σημασία έχει πάντως ότι η επιθυμία μας να αντλήσουμε υλικό για συγγραφή μέσα από την μυθολογία και αυτό να γίνει το μέσον για να περάσουμε κάποια μηνύματα πιστεύουμε ότι έγινε πραγματικότητα με αυτό το έργο. Αν επιτύχαμε ή όχι τον σκοπό μας αυτό θα το δείξει η κριτική, διότι όσα εκτίθενται,  κρίνονται.  Προσπάθεια επίσης καταβάλαμε να μην γράψουμε για την ζωή θεών, βασιλιάδων και ηρώων. Όλων αυτών δηλαδή που λάμπουν μέσα στην μυθολογία και μας καθηλώνουν με τα κατορθώματα και τις δράσεις τους. Επιδίωξή μας ήταν να γράψουμε μόνον για τα τέρατα. Γιατί πιστεύουμε πως αυτά ακόμη και σήμερα ζουν ανάμεσά μας και μας βασανίζουν. Ειλικρινά το προσπαθήσαμε πολύ, αλλά στάθηκε αδύνατον να τα απομονώσουμε και να τα ξεχωρίσουμε από τους θεούς και τους ήρωες. Αποδεχτήκαμε λοιπόν ότι θεοί, βασιλιάδες, ήρωες και τέρατα συναποτελούν μιαν αδιαίρετη ενότητα και έτσι επεξεργαστήκαμε τα υλικό μας. Δεν μπορούν οι Γίγαντες, για παράδειγμα να εξετασθούν χωριστά από τις μάχες που έδωσαν με τους Ολύμπιους. Ούτε ο Τυφώνας έχει υπόσταση χωρίς τον Δία.  Και όσα άλλα μυθολογικά τέρατα γνωρίσαμε, τα γνωρίσαμε σε συνάρτηση με τους ήρωες σε μια διαλεκτική και αχώριστη σχέση. Το γεγονός επιβεβαιώνει την άποψη ότι ακριβώς η ενότητα αυτή των μύθων είναι που εξάπτει την φαντασία, γεννά την ενέργεια και καλλιεργεί την ανάγκη για δημιουργία.

Προοπτική μας επίσης ήταν να συμπεριλάβουμε στο έργο μας την δράση των τεράτων της μυθολογίας, τόσο της ελληνικής όσο και της παγκόσμιας. Κατά την έρευνα όμως και μελέτη του αντικειμένου διαπιστώσαμε ότι η αναφορά στην δράση των τεράτων σε παγκόσμια κλίμακα θα απαιτούσε πολύ χρόνο, κόπο και χρήμα. Όπως και σύγγραμμα χιλίων σελίδων. Περιοριστήκαμε λοιπόν στην ελληνική μυθολογία, η οποία και χαρακτηριστική είναι και πολύ πλούσια σε δεδομένα ικανά να καλύψουν τις ανάγκες του έργου μας.

Όταν αποφασίσαμε τον τίτλο και σχεδιάσαμε το περιεχόμενο του έργου ξαναπιάσαμε να μελετάμε την μυθολογία από την αρχή. Το γεγονός δεν μας κούρασε καθόλου, διότι η ανάγνωση αυτή είναι πραγματικά μια όαση, μια λύτρωση από την μουντή καθημερινότητά μας. Όταν  αντλούμε μυθολογικό υλικό από τα έργα του Ομήρου, του Ησιόδου, των τριών μεγάλων τραγικών ποιητών μας, όπως και από τα έργα άλλων συγγραφέων από την αρχαιότητα ως τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, όπως και μέσα από τις πολλές μυθολογίες που κυκλοφορούν, αισθανόμαστε το πνεύμα μας να γεμίζει ευφορία και να γίνεται πιο γόνιμο. Η έρευνα και μελέτη των μύθων μάς όπλισε με την απαραίτητη δύναμη να ξεκινήσουμε την συγγραφή και μας έδωσε την σοφία να σκεφτούμε τα όρια της δημιουργικότητάς μας. Διότι έργα μεγαλόπνοα και ανεπανάληπτα, όπως τα ομηρικά ή τα ησιόδεια έπη, καθώς και τα ποιήματα των τραγικών ποιητών έχουν την δύναμη να μας παρασύρουν σε ταξίδια χωρίς τέρμα στις ανοιχτές θάλασσες των ωκεανών τους.

Εμείς, όπως είχαμε χρέος,  διαβάσαμε με πολύ σεβασμό τα ιερά αυτά κείμενα. Τηρήσαμε με σεμνότητα την μυθολογική γραμμή που έθεσαν και πάνω στην πορεία που χάραξαν τολμήσαμε να επέμβουμε διαδραστικά. Επινοήσαμε διαλόγους, για να δώσουμε ζωντάνια και αμεσότητα στο κείμενο, ώστε να το διαβάσουν οι νέοι μας από 9 ως 99 χρονών. Γιατί σε αυτές τις ηλικίες αποβλέπει κυρίως το πόνημα αυτό.

            Επεξεργαστήκαμε από την ελληνική μυθολογία τα μέρη που κρίναμε ότι εξυπηρετούσαν τον σκοπό μας και τα χωρίσαμε σε κεφάλαια. Δώσαμε στα κεφάλαια τίτλους, οι οποίοι είναι ήδη γνωστοί, διότι δεν θελήσαμε να διαφοροποιηθούμε σε αυτό το στοιχείο από τις άλλες μυθολογίες, που αναφέρονται στην βιβλιογραφία. Η διαφοροποίηση και η πρωτοτυπία, ώστε να μην φανεί ότι ξαναγράφουμε από την αρχή μιαν άλλη ίδια μυθολογία, είναι στα πρόσωπα που μας αφηγούνται τα γεγονότα θεών, ηρώων και τεράτων σε τρία χρονικά στάδια. Στο παρόν, στο παρελθόν και στο μέλλον. Είναι ο Υπερίων και η Γαία.  Η επιλογή των προσώπων δεν έγινε τυχαία. Προέκυψε μετά από πολλή σκέψη. Επιλέχτηκε ο Τιτάνας Υπερίων, ο γιος του Ουρανού και της Γαίας, διότι, όπως από το όνομά του προκύπτει, (υπέρ=υπεράνω και ιών, μετοχή του ρήματος έρχομαι, ιών, ιούσα, ιόν),  μπορεί να πετά ψηλά στον αιθέρα και να βλέπει τι συμβαίνει στην γη και στον ουρανό. Η Γαία επιλέχτηκε, διότι βρίσκεται κάτω, παντού, βλέπει τα πάντα, γνωρίζει τα πάντα και προβλέπει τα πάντα. Ο συνδυασμός αυτών των δύο βοήθησε πολύ στην εξιστόρηση των γεγονότων, που υπηρετούν τον σκοπό μας, και στα τρία χρονικά στάδια.

Ο  σκοπός μας είναι ξεκάθαρος. Αν οι μύθοι μας οπλίζουν με δυνάμεις κατάλληλες να αντιμετωπίσουμε τις αγωνίες, τους πόνους και τα βάσανά μας, είναι καιρός να μας προετοιμάσουν για ακόμη  μια φορά να αναμετρηθούμε με τα τέρατα, τα οποία, όπως ξαναείπαμε, επιβιώνουν ακόμη  ανάμεσά μας και μας διαλύουν την ζωή. Αλλά δεν αρκεί μόνον η εξυπνάδα και η γενναιότητα. Χρειάζεται να τα πολεμήσουμε με σύνεση, περίσκεψη, σοβαρότητα, σταθερότητα στον σκοπό και κυρίως ενότητα στους στόχους, αν πραγματικά θέλουμε ένα καλύτερο μέλλον για μας και τα παιδιά μας.

Ζητάω άραγε πολλά;

Όχι, αν σκεφτεί κανείς βαθιά πόσο επικίνδυνα είναι τα σύγχρονα τέρατα, με τα οποία  πρέπει να παλέψουμε. 

Το κείμενο το βρήκα στο ΦΜΠ και το αναρτώ, γιατί το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον, δεν γνωρίζω ποιος έκανε την ανάρτηση, αλλά του αξίζει ένα μπράβο, γιατί τέτοιες επιτυχίες δεν πρέπει να λησμονούνται.

Ο Αρχάνθρωπος των Πετραλώνων ενοχλεί την παγκόσμια ανθρωπολογική κοινότητα, γιατί τοποθετεί τεκμηριωμένα και με επιστημόνικό τρόπο τον άνθρωπο έξω από την Αφρική.

Ο Αρχάνθρωπος των Πετραλώνων. Η ανακάλυψη του Άρη Πουλιανού είναι μοναδική στα παγκόσμια χρονικά της παλαιοανθρωολογίας, γιατί τοποθετεί τεκμηριωμένα τον άνθρωπο έξω από την Αφρική.

Ο Έλληνας ανθρωπολόγος, Άρης Πουλιανός, υποστήριξε πως ο σκελετός είχε ηλικία κοντά στα 700.000 έτη. Οι ισχυρισμοί του τάραξαν τον επιστημονικό κόσμο.

Το 1969, ο δρ. Πουλιανός, μελετώντας τον Αρχάνθρωπο των Πετραλώνων της Χαλκιδικής, ανακοινώνει ότι είναι 700.000 ετών και ότι αποτελεί τον αρχαιότερο Ευρωπαίο. Αποδεικνύει επίσης ότι η ΝΑ Ευρώπη, και συγκεκριμένα η Βαλκανική, υπήρξε χώρος ανθρωπογένεσης ανεξάρτητα από την Αφρική.

Το κρανίο των Πετραλώνων, συγκεκριμένα, ανακαλύφθηκε το 1960 όταν αφαιρέθηκε από βράχο στο σπήλαιο. Οι πρώιμες εκτιμήσεις εκείνη την εποχή, η ηλικία των υπολειμμάτων ανθρωποειδών ήταν περίπου 70.000 ετών.

Σημείωση: Φανταστείτε ότι όταν αποκάλυψε το κρανίο 700.000 χρόνων προσπαθησαν να τον θάψουν ζωντανο και σε ένα σημειο τα κατάφεραν, πραγματικά ντρέπομαι και για την διεθνή ειδικά κοινότητα που κάνει τα στραβά μάτια, αλλά και για τους ανάξιους πολιτικούς στην Ελλάδα που τον πολέμησαν ανελέητα.

Απέδειξε επίσης ότι ο αρχαϊκός άνθρωπος των Πετραλώνων αποτελεί μια από τις πρώτες μορφές του Χόμο σάπιενς.

Με λιγα λόγια είναι κανονικός άνθρωπος και δεν έχει καμία σχέση με τον γορίλλα και τον χιμπατζή, τον Αυστραλοπίθηκο αφρικάνους ή τον Προκόνσουλ (Χόμο χάμπιλις).

Η θέση του Πουλιανού είναι ότι το κρανίο του «Αρχανθρώπου των Πετραλώνων» είναι ηλικίας 700.000 ετών. Και ότι ο Αρχάνθρωπος αποτελεί τον πρόγονο όχι μόνο των σημερινών Ευρωπαίων, αλλά και των ανθρώπων όλης της γης. Κάποια από τα ανθρώπινα ευρήματά του, χρονολογούνται «λείψανα ηλικίας 11 εκατομμυρίων ετών του homo erectus trigliensis».Το κρανίο το 1964 χρονολογήθηκε στα 700.000 έτη από δύο Γερμανούς επιστήμονες, τον ανθρωπολόγο Ε. Μπράιτινγκερ και τον παλαιοντολόγο Ο. ΣίκενμπεργκSickenberg, όπως και ο Ιάπωνας καθηγητής Μοτόζι Ικέγια, κορυφαίος πυρηνικός φυσικός, επισκέφθηκε το σπήλαιο πέντε φορές και για να εφαρμόσει την πρωτοποριακή μέθοδο του παλαιομαγνητισμού.

Εν τέλει επιβεβαίωσε τους ισχυρισμούς του Πουλιανού….

Το 2006 κυκλοφόρησε βιογραφία του, γραμμένη από την ιατρό σύζυγό του Δάφνη Πουλιανού, με τίτλο Άρης Ν. Πουλιανός – Ανατροπές – Από τη ζωή και το έργο του εδώ:

1. Φωτογραφια απο το σπηλαιο των Πετραλωνων στην Χαλκιδική που ειναι επισκέψημος χώρος.

Όλες οι αντιδράσεις:

Νάσος Μαντάς, έγραψε, από τον φίλο του Απόστολος Ορφέας

Νάσος Μαντάς

Δεν πρέπει ποτέ να μάθουν οι Έλληνες ότι: Δημόκριτος, Πυθαγόρας, Ηράκλειτος διατύπωσαν απόλυτα τη θεωρία της Πυρηνικής Φυσικής και της Ειδικής Σχετικότητος, ενοποιώντας σε ενιαίους μαθηματικούς τύπους τον Ηλεκτρισμό, την Βαρύτητα, τον Μαγνητισμό, την Αστρονομία, και τα Ασθενή Ρεύματα Πυρήνων Ατόμων.

Δεν πρέπει ποτέ να μάθουν οι Έλληνες ότι: οι Αστρονόμοι – Μαθηματικοί, Εύδοξος, Κάλλιπος, Αρίσταρχος, Ευκλείδης, Αρχιμήδης, Κόνων, Ίππαρχος, Κλεομήδης, Απολλώνιος, Πτολεμαίος, θέων, Υπατία, Πάππος, είχαν εξαντλήσει τα όρια της ανθρώπινης νοημοσύνης επιλύοντας ΝΟΕΡΑ ΧΩΡΙΣ ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ εξισώσεις 12 αγνώστων (δώδεκα εξισώσεις δώδεκα αγνώστων) ενώ το όριο των σημερινών Η/Υ είναι «7 εξισώσεις 7 αγνώστων». Διότι πρέπει να προβληθούν οι κλεπταποδόχοι αρχαίας γνώσης Κέπλερ, Γαλιλαίος κλπ…

Δεν πρέπει οι έλληνες να γνωρίζουν ότι : οι Μηχανικοί – Τεχνικοί Ευπαλίνος, Σώστρατος, Ήρων, Ζώσιμος, Καλλίνικος, κατασκεύαζαν τοπογραφικά όργανα τριγωνομετρικής τοπογραφήσεως, αυτόματους μηχανισμούς και όργανα ηλεκτρικών εφαρμογών, διότι πρέπει να προβληθεί ο κλεπταποδόχος Έντισον ως εφευρέτης του …ηλεκτρισμού, αν και οι ανωτέρω έλληνες μηχανικοί χρησιμοποιούσαν το Ήλεκτρον (κεχριμπάρι) ως φυσικό συσσωρευτή στατικού ηλεκτρισμού σε τεχνικές εφαρμογές…

Δεν πρέπει οι έλληνες να γνωρίζουν ότι : οι Γεωγράφοι – Εξερευνηταί Σκύλαξ, Πυθέας, Εύδοξος, Στράβων, Παυσανίας, Κοσμάς Ινδικοπλεύστης, Εκαταίος, είχαν χαρτογραφήσει όλη την επιφάνεια του πλανήτη, διότι υπάρχει κίνδυνος να μάθουν οι έλληνες ότι η Ατλαντίδα και η Αμερικανική Ήπειρος ανήκαν διοικητικά στους Δελφούς, ενώ η Ασίας ανήκε διοικητικά στις Σάρδεις, με κεντρικό συντονιστή το Απολλώνειο Κέντρο Δήλου, στο οποίο οι Υπερβόρειοι Έλληνες (Βόρεια Σιβηρία) έστελναν ως ένδειξη αναγνώρισης «κάθε έτος, εκλεκτά σιτηρά», μέσω των Ελλήνων Αριμασπών και Ισσηδόνων και Μασαγετών Κεντρικής και Νοτίας Σιβηρίας.

Δεν πρέπει οι έλληνες να γνωρίζουν ότι οι Έλληνες Ιατροί, Γαληνός, Κέλσος, Ηρακλείδης , Ηρόφιλος, Πραξαγόρας, Αγνοδίκη, Κτηρίας, Ιπποκράτης, Εριβιώτης, προέβαιναν σε ιάσεις «εξισορροπήσεως ηλεκτρομαγνητικών ρευστών του σώματος» ρυθμίζοντας την αλκαλικότητα και την οξύτητα των οργάνων. Ότι προέβαιναν σε ιάσεις με χρήση «αριστερόστροφων αμινοξέων» (αντιβιοτικών) λαμβανόμενων από φυτά, γνωρίζοντας πλήρως ότι μόνον τελευταία ανεκάλυψε η μοριακή βιολογία, για την δράση – αντίδραση των αριστερόστροφων αμινοξέων (αντιβιοτικών) με τα δεξιόστροφα αμινοξέα (πρωτεΐνες οργανισμών).

Δεν πρέπει οι έλληνες να μάθουν ότι τα σύμβολα «ΑΡΙΣΤΕΡΟΣΤΡΟΦΗ ΣΒΑΣΤΙΚΑ» και «ΔΕΞΙΟΣΤΡΟΦΗ ΣΒΑΣΤΙΚΑ» ήταν σύμβολα φυσικής και μαθηματικών, με τα οποία οι Έλληνες Πυθαγόρας και Δημόκριτος και Αρίσταρχος εξέφραζαν δεξιόστροφους και αριστερόστροφους πυρήνες ατόμων, πλανήτες, ηλιακά συστήματα, γαλαξίες και συμπαντικούς τομείς συνόλων γαλαξιών.

Πριν από 2500 χρόνια ο Ιπποκράτης έκανε εγχειρήσεις στον εγκέφαλο και στην καρδιά…

Παρά τα σχεδόν ανύπαρκτα μέσα της εποχής του, ο Ιπποκράτης πραγματοποιούσε δύσκολες χειρουργικές επεμβάσεις. Εκείνος και οι μαθητές του, αντιμετώπιζαν με επιτυχία περιστατικά της ορθοπεδικής, της καρδιοχειρουργικής και της βασικής χειρουργικής. Ακόμα και επεμβάσεις στο ανθρώπινο κρανίο πραγματοποιούσε ο Ιπποκράτης, όπως διαβάζουμε σε αρκετά από τα έργα του…. Εκτός από την ίδια την επέμβαση, ο Ιπποκράτης έδινε μεγάλη σημασία στην προετοιμασία του ασθενούς και του χειρουργείου.

Στο έργο του Κατ’ ιατρείον, περιγράφει αναλυτικά πώς πρέπει να ετοιμάζεται ο ασθενής πριν την επέμβαση, πώς αποστειρώνονται τα εργαλεία, πως διαμορφώνεται ο χώρος, αλλά και πώς χρησιμοποιείται το τεχνητό και το φυσικό φως κατά την επέμβαση….

Αμερικανοί αρχαιοβοτανολόγοι μπόρεσαν για πρώτη φορά να μελετήσουν και να αναλύσουν το περιεχόμενο χαπιών που έφτιαχναν οι γιατροί στην αρχαία Ελλάδα και τα οποία ανακαλύφθηκαν προ 20ετίας, σε ένα ναυάγιο Ελληνικού πλοίου στα ανοιχτά της Τοσκάνης……

Οι αναλύσεις DNA έδειξαν ότι κάθε χάπι ήταν ένα μείγμα από τουλάχιστον δέκα διαφορετικά εκχυλίσματα φυτών, όπως ο ιβίσκος και το σέλινο. «Για πρώτη φορά έχουμε, πια, φυσικά στοιχεία όσων περιέχονται στα γραπτά των αρχαίων Ελλήνων γιατρών Διοσκουρίδη και Γαληνού», δήλωσε ο Αλέν Τουγουέιντ του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Ινστιτούτου Σμιθσόνιαν στην Ουάσιγκτον, σύμφωνα με το New Scientist…