Дигитален Ареопаг

Христос во Евангелието ни вели да ги љубиме непријателите, да чиниме добро, да даваме на заем, не очекувајќи ништо (Лука 6,35). Зошто? Затоа што сака да ни укаже на нешто многу важно во врска со начинот на кој живееме во светот: не треба да бараме „порамнување на сметките“ во овој живот за ниту една работа што ја вршиме. Не постои „алгоритам“ според кој ако некому му направиме добро – тој ќе ни врати со еднакво добро. Она што е суштествено е дека – не може нашите добри дела да ги условуваме од очекуваните реакции на другите. Со народски зборови, тоа се вика – сметкаџиство. Христос ни го кажува токму тоа: не бидете сметкаџии; не ги правите добрите дела затоа што сте пресметале дека тој и тој ќе ви возврати.

Зад ваквото расудување стои една посложена, длабоко философска поента: доброто по својата природа е – слободно. Доброто не може да биде навистина добро ако е условено од нешто друго, како што е, во случајов, пресметаното возвраќање за направената добрина. Ако јас правам добро само тогаш кога ќе пресметам дека ќе ми се врати добро, тогаш јас воопшто не сум добар. Затоа што, движечката сила на мојата добродетелност повеќе не е добрината како таква, туку возвратената услуга без која воопшто не би се нафатил да направам нешто добро.

Зошто тогаш Господ ни вели „ќе биде голема наградата ваша и ќе бидете синови на Севишниот“ (Лука 6,35)? Зарем тоа не е условување на нашите добри дела со некаква награда, која, ако не во овој живот, останува да ја добиеме во идниот? Не е, и тоа поради две причини. Прво затоа што наградата е имено тоа – да „бидеме синови на Севишниот“, а тоа значи да станеме како Него. Човек кој прави добро од корист, во суштина самиот не би посакал да стане „син на Севишниот“. Затоа што, да се биде восиновен од Бога – значи да се откаже од сите можни очекувања и да ја пренесе својата волја во Него: „Не како Јас што сакам, туку како (што сакаш) Ти“ (Матеј 26,39). Човек што не се откажал од себеси и не ја прифатил Божјата волја како сопствена едноставно никогаш нема да може да ги каже овие зборови, камо ли нивното исполнување во вечноста да го доживее како вечна награда.

Второ, веднаш потоа Господ вели дека Севишниот – чии синови ќе се наречат оние што чинат добро – Самиот „е добар кон неблагодарните и кон лошите“ (Лука 6,35). Не само што Господ бара од нас да им чиниме добро на „неблагодарните и лошите“, туку и Самиот Тој е добар кон нив. И така, тој бара да му се уподобиме на тој начин што ќе ги возљубиме сите – независно дали се благодарни или неблагодарни, дали се добри или лоши. Повторно, по логиката на „деловната етика“ можеме со право да се запрашаме: каква е смислата на сето тоа? Смислата е во тоа што доброто мора да се ослободи од какви било очекувања и условувања. Божествената добрина е совршено слободна и не е условена од ништо: Тој е добар со секого и ги љуби сите, независно од тоа дали некој ќе Му ја возврати љубовта. Истото го бара и од нас – бара да ја ослободиме сопствената добрина не само од очекувањата, туку од проценката за тоа какви се оние на кои им чиниме добро.

Доколку човек оформи ваков животен став, тој понатаму се одразува врз сите сфери на живеењето и творештвото. Кога пред дваесетина години почнав да ги објавувам моите научни студии и есеи, се најдоа луѓе да ме прашаат – ама дали некој те плаќа за сиов труд? Навистина, има многу работа за да се напише една добра студија. Но, занимавањето со наука не е нешто за што може да се очекува непосредна материјална „надокнада“. Истото може да се каже и за каков било друг тип на дејност која подразбира некаков вид мисија или служење. Замислете некој да очекува плата затоа што ќе биде родител – и доколку не добие соодветно „обештетување“ или нема да му бидат исполнети одредени „услови“ нема да оформи семејство. Но, во животот гледаме дека Бог се грижи за сите – и за родителите, и за научниците, и за писателите, и за уметниците. Едноставно, треба слободно да ги вршиме своите добри дела и да имаме доверба во Бога – дека и Тој секогаш ќе ги врши Неговите добри дела во нашите животи. Тоа е слободата преку која добрината се пројавува во својата полна сила.

Краткотрајното внимание и краткотрајното помнење се вбројуваат меѓу сериозните психолошки проблеми на денешницата. Психолозите разработуваат стратегии за образование и мотивација на генерациите изложени на социјалните мрежи од најмала возраст. Едноставно, тие се навикнати многу кусо време да бидат сконцентрирани на една дејност, што резултира со брзо заборавање на наученото, т.е. негово затрупување со нови податоци и искуства.

Но, проблемот не е нов. Денешниот празник Цветници ни е пример за тоа. На крајот од текстот што се читаше на денешната Литургија, се наведува дека свечениот пречек на Христос во Ерусалим е реакција на чудото што тој го направил претходниот ден. Всушност, црковниот празник „Лазарева сабота“ се однесува на чудесното воскресение на Исусовиот пријател Лазар во градот Витанија, недалеку од Ерусалим. Луѓето биле вчудоневидени и веста бргу стигнала до Ерусалим. Сознанието за чудото било уште „свежо“ кога Христос со учениците влегол во градот, па народот го пречекал како што се пречекува вистински цар. Во заклучокот на литургиското Евангелие се вели: „Затоа и Го пречека народот, оти беше чул дека тоа чудо Он го направи“ (Јован 12,18).

„Секое чудо за три дена“, вели народната поговорка. Токму тоа ќе го видиме во текот на празнувањата што следат. Составувачите на народните умотворини не требало да чекаат да бидат измислени Инстаграм, ТикТок и Фејсбук, за да знаат дека невниманието, површноста и заборавот се искушенија пред кое човештвото отсекогаш стоело. За неколку дена Ерусалим повторно ќе скандира, но тогаш нема да се слуша „Осана!“ (Јован 12,13), туку ќе се слуша „Распни го!“ (Јован 19,6).

Не можеме да бидеме христијани ако не помниме. Меѓу другото, затоа во православното богослужение темата за помнењето е постојано присутна – од литургиското „сеќавање“ (или „анамнеза“) на зборовите „ова е Моето тело…“ и „ова е Мојата крв…“ (Матеј 26,26-28), па сѐ до „вечниот спомен“ (вечная памят) за упокоените. Пред секој важен литургиски момент и пред библиските текстови што се читаат на богослуженијата се извикува: „Да внимаваме!“ (Вонмем). Вниманието и сеќавањето се основата на христијанската култура на живеењето. Тому поради тоа, христијанската култура е историска, а не митолошка.

Заборавот, површноста и невниманието прават времето да го доживуваме на митолошки начин. Митолошкиот човек нема стварна претстава за минатото, тој нема потреба од вистинско сеќавање. Кризата на сеќавањето по правило укажува на криза на христијанството. Не постои причина да се залажуваме себеси дека ние не поминуваме низ таква криза. Ние речиси и да не знаеме ништо на нашите прадедовци и прабаби. Можеби, по некое име стигнало до нас, или по некоја прикаска – но ништо повеќе од тоа. Ретко кој си ги познава претците од пред 150-200 години.

Христијанската мисија во светот е насочена кон враќањето на сеќавањето. Секако, некои нешта ќе останат скриени од нас до крајот на вековите. Но, ние имаме задача да им ја предадеме нашата сегашност на историското сеќавање – и на тој начин да ги изведеме своите деца, внуци и правнуци од сферата на митот кон сферата на историјата. Никогаш не е доцна да се вткаеме во телото на Црквата, да станеме дел од нејзиното живо предание и да го предадеме тоа искуство понатаму. Повеќе од триесет години талкаме низ опскурните предели на митолошката полустварност. „Плодовите“ на тоа талкање ги гледаме насекаде околу себеси. Живееме во општество пред колапс. Цената на игнорирањето на таа вистина може да биде превисока. Сѐ уште имаме шанса да го промениме текот на историјата, но тоа е невозможно без преобразба.

Пред повеќе од триесет години нашиот професор отец Стефан Санџакоски во едно негово интервју ќе рече дека низ подвигот на христијанското воспитание и образование „се преобразуваме во пагански во цивилизирани битија“, или, кажано со јазикот на денешната беседа – од митолошки во историски битија. Не можеме без Евангелието, без Литургијата, без молитвата. Не смееме да ги забораваме. Не смееме да бидеме површни и невнимателни. Треба да помниме кои сме и кон што сме повикани – и како личности и како заедници. Да го помниме Царството Божјо, кон кое вековите на историјата брзаат, кое нашите претци го познале и го претвкусиле, кое треба да го посведочиме во времињата сегашни и идни. Тогаш нашата „вера“ нема да им противречи на нашите дела, а нашето „Осана“ да биде заменето со извиците на толпата од утрото на велики петок.

Црквата никогаш не била „голема“. Големо е Царството Божјо. Црквата, пак, дури и тогаш кога ужива висок статус во општеството останува мала. Не во некаква количествена смисла, туку во смисла дека таа мора постојано да се смирува себеси пред Бога. Кога Црквата му го сведочи Христа на светот, таа никогаш не го прави тоа по сопствена сила, туку по силата на Оној Кого Го сведочи. Затоа, ние не можеме да му се заканиме на светот – бидејќи немаме сила над него. Ние можеме само простум да кажеме што е право, а што е грешно, што е доблесно, а што порочно. Некогаш тие зборови знаат да бидат остри и тешки за слушање, но тие никогаш не подразбираат принуда. Проповедта е упатена кон луѓето како слободни суштества, а не како кон робови и наемници кои од страв или интерес ќе ја прифатат, без да ја познаат нејзината смисла. Црквата е заедница во која човек ја преоткрива сопствената слобода и ги поместува нејзините природни граници. Од таа заедница произлегува христијанската проповед, која отсекогаш била „глас кој вика во пустината“ (Матеј 3,3).

Во култниот холивудски мјузикл „Jesus Christ Superstar” главниот протагонист, Јуда, Му го поставува на Христа прашањето: „Секогаш кога Те гледам, не можам да сфатам – зошто избра вакво назадно време и ваква чудна земја? Да дојдеше денес ќе допреше до сиот народ, а не во древниот Израел, во кој немаше мас-медиуми“. Во овие зборови се состои вековното искушение на Христијаните: потребата својата проповед да ја изведат од пустината и да ја пренесат во некој „поблагопријатен“ простор и да предизвикаат „посилен ефект“. Но, Црквата не може да расте како што „растат“ големите претпријатија и корпорации, или моќните царства и нивните силни војски.

Христовото стадо е мало и тоа нема потреба да се острастува со жедта по големина која не му е сопствена – затоа што нему не му е ветено ништо друго до Царството што го сведочи со самото свое постоење. „Не бој се, мало стадо! Зашто волјата на вашиот Отец е вам да ви го даде Царството“ (Лука 12,32). Оваа мисла не ја ограничува христијанската проповед, туку ја ословодува од духот на консеквенцијализамот – потребата сѐ да се измери со „постигнувањата“ и „ефикасноста“. Фактот што Евангелието се проповеда „до краиштата на вселената“ (Рим. 10,18) не се должи на „пиарот“ на апостолската Црква, туку на силата на Светиот Дух која се пројавува преку немоќта на Христијаните. Затоа светиот Павле, најстрогиот меѓу апостолите, претпочита да се фали токму со своите слабости (2. Кор. 11,30) – поставувајќи го ваквиот пристап како водечко начело на христијанското сведоштво за сите поколенија по него, сѐ до крајот на врамето.

– „…и така, деца, училиштето да ви биде втор дом!“ – го заврши поздравниот првосептемвриски говор педагогот и си замина во канцеларијата.

Деца како деца, ги разбираат работите побуквално отколку што возрасните си ги замислуваат кога ги изговараат. „Втор дом“ значи дека тука треба да им е исто како дома. Или барем слично. А „дома“ може да биде разлино кај различни деца. Има секакви домови: средени, растурени, тивки, гласни, тажни, радосни, големи, мали, отворени за гости и посетители и затворени, домови со книги, домови со расфрлан алат наоколу, домови со миљенце врз стариот телевизор пуштен на најјако додека баба гледа вести од земјата и од светот, а во рерната се крчка подварок со кисела зелка и пушени ребренца…

Сепак, да се вратиме на „вториов дом“, познат и по името „училиште“, или по народски – „школо“. Откако дечињата ќе се навикнат и ќе се опшуштат во него, тие ќе почнат да се однесуваат како што се однесуваат и дома. Во тоа нема ништо чудно, нели? Уште помалку е за чудење тоа што некои од децата решиле да бидат погласни за време на некој од одморите меѓу часовите. Се групирале оние неколку медитерански воспитани дечиња за кои прва асоцијација за дом им е гласното зборување, по можност на сите истовремено – и ги пуштиле своите гласчиња да трчаат низ училишните ходници, далеку, далеку – сѐ до канцеларијата на педагогот.

– На што личи ова! – грмна забрефтаната просветна работничка на сиот глас, дојурувајќи до училницата и втурнувајќи се запрепастено низ вратата. Децата замолкнаа. Ја гледаа сите – и тие што викале, и тие што зборувале тивко, па дури и оние што не викале воопшто, туку си чкртале во маргините на тетратките, чекајќи да почне следниот час. – Каква е таа дрскост? Ова е училиште, ова е просветна институција, тука има код на однесување, туку има ред! Не е ова дневната на мајка ви и на татко ви! Тука меѓу часовите ќе седите молкум, секој на своето место, ќе повторувате за часот што следи и нема ни да се погледнувате еден со друг… камо ли да зборувате… камо ли да викате така некултурно!  

–  Но, наставничке – едно дете се осмели да и се обрати на почитуваната госпоѓа педагог – ние сме сепак само деца…

– Фпссссрррзсссссшшштооо…! – Прос’ска госпоѓата педагог, како црвен чајник полн со зовриена вода спремна да го попари и последното ливче чај од мајчина душица набрана за време на летниот распуст – На училиште вие не сте деца. Вие сте ученици! И ќе се однесувате како ученици. Запомнете го тоа добро – поентира таа, нагло спуштајќи ја интонацијата. Потоа се сврте и затворајќи ја вратата зад себе им испрати строг и заканувачки поглед.

И така, децата сфатија дека тој дом, сепак не е нивен дом. Исто така, сфатија дека возрасните или не го кажуваат она што навистина го мислат, или воопшто не мислат кога им се обраќаат на децата. Сфатија дека на училиште не може да се биде дете, затоа што децата се искрени и директни – а тука не смее да се биде искрен и директен. Тука децата не треба да го говорат она што го мислат, туку токму спротивното. А најдобро, ниту да говорат, ниту да мислат – туку да научат како да се им се допаднат на лажните авторитети. Затоа што, вистинските авторитети немаат потреба од користење сила за да го потврдат својот авторитет, ниту пак им импонираат конформисти и подлизурковци. Само лажните авторитети имаат потреба од тоа – затоа што самите се такви. Конечно, децата сфатија дека за да останат деца ќе треба да се кријат и да се однесуваат различно меѓу себе и со возрасните. Мислеа дека на тој начин ќе се заштитат. За жал, тие не беа свесни дека со текот на времето лицемерието ќе им премине во навика, па ќе почнат така да се однесуваат и едни со други – особено тогаш кога ќе пораснат и кога самите ќе станат обрасци и авторитети за некоја следна генерација деца што треба да се „воспита“, да се „култивира“ и да се „социјализира“.

Внимателно ја прочитав последната Декларација на Римокатоличката црква, со која се дозволува „благословување“ на истополови заедници. Со оглед на надворешниот и внатрешниот притисок под кој беше подложена изминативе години, одлуката беше очекувана. Она што ме интересираше беше аргументацијата што ќе ја понудат. Главниот аргумент наведен во соопштението се темели врз одвојувањето на благословите од сакраментите, т.е. таинствата. На тој начин, Декларацијата се обидува да ја „заштити“ институцијата брак, т.е. ја отфрла можноста за буквално венчавање на истополови парови. Иако е замислена како компромис, таа предизвикува негодувања на двете страни. Едни се незадоволни што нивата црква му подлегнала на притисокот и воопшто прифатила да благослови ваков вид заедници, додека други се незадоволни што бракот во строга смисла на зборот е изземен како опција. Сепак, на „либералната“ страна преовладуваат коментари дека ова претставува „кршење на мразот“ за римокатолиците и „многу важен прв чекор“ кон постигнување на крајната цел, т.е. еднаквиот третман на „стандардните“ и „нестандардните“ брачни заедници.

Втора важна тема е промената на гледиштето на Конгрегацијата за учењето на верата од 2021, според кое „Бог не го благословува и не може да го благослови гревот“. Во духот на наведеното одвојување на благословите од сакраментите, Декларацијата настојува дека постојат два вида благослови. Едни се директно поврзани со сакраменталната практика, произлегуваат и приведуват кон неа, додека други се независни од неа. Вториот тип „благословување“ е нешто универзално, што им се дава на сите, независно од тоа дали се грешници или не се и независно од тоа дали учествуваат во сакраменталните практики или не. На овој начин, документот тврди дека „го проширува и збогатува значењето на благословите“ (II,7) и дека „нема намера да легитимира ништо“ (III,40). Сепак, во него стои јасна препорака свештеникот да му прочита на парот молитва за „мир, здравје, трпение, дијалог и меѓусебна помош“ (III,38), што имплицитно претставува благослов не само на конкретните личности, туку и на заедницата како таква.

Од православна гледна точка, ваквата аргументација не може да најде примена. Појдовната претпоставка на целата аргументација за одделувањето на „благословот“ (т.е. „осветувањето“) од сакраментите (т.е. светите тајни) е невозможна во православен контекст. Според православното разбирање, светите тајни се незаобиколни, секое дејствие на Црквата им е усогласено и не може да се одвои од нив. Декларацијата, пак, се обидува да го одбрани одделувањето што го воведува, тврдејќи дека без него би биле потребни „истите морални услови за обичен благослов што се потребни при примањето на светите тајни“ (II,12). Во православен контекст, ваквиот аргумент нема никаква смисла, затоа што никој не ја бара истата подготовка за пристапување кон Света причест и за осветување на празничен леб. Колку што ми е познато, ниту во Римокатоличката црковна практика не постои такво правило. Проблемот тука се состои во тоа што не станува збор за „обичен благослов“, туку за благословување на конкретен вид заедница, чиј карактер е во судир со основите на христијанското аскетско и етичко учење. Сѐ на сѐ, аргументацијата е необично слаба и неиздржана, а самата Декларација наликува на очаен обид ем да се задоволат секуларизирачките тенденции, ем некако да се сочува образот. Немам никакви надежи дека тоа би можело да им успее, ниту на кус, а уште помалку на подолг рок.

Денес Црквата го празнува свети Јован Дамаскин, светиот отец на Црквата кој во својот живот го отсликува византискиот духовно-интелектуален идеал. Имено, личноста треба да напредува во сите насоки, да се реализира на сите планови, да ги умножи сите таланти што Бог ѝ ги доверил. Свети Јован Дамаскин го обединил во себеси најдоброто од духовната и световната култура – бил теолог, бил философ, бил поет, бил бранител на уметноста, бил подвижник, бил светител. Соборната личност е идеалот на православната култура на живеење, која ги надминува историските граници на византиската империја. Во наше време, пак, приоритетите се многу поразлични – сега човек се ограничува на една област и само неа да ја специјализира, додека за сѐ останато останува неграмотен или во најсреќен случај – приучен. Аналогно на параболата со талантите, ако човек денес добие 5 таланти – од нив ќе умножи само еден, преку сила два, а преостанатите ќе ги закопа. Токму затоа, молитвите на свети Јован Дамаскин и изучувањето на неговата личност и дело ни се прекупотребни.

Соборноста на личноста, пак, се огледува во соборноста на културата за која ни сведочи свети Јован Дамаскин. Во православието нема место за дуалистичкиот порив да се раздели стварноста, да се раскине Божјото творение. Схизофрениот дух на дуализмот како разгалено дете ги пробира даровите Божји и судејќи го Бога си пресудува самиот. Затоа, отфрлањето на иконопочитувањето претставува далеку поголемо отклонување од Евангелието отколку што тоа на прв поглед се чини. Кој не ги почитува иконите, не прифаќа вистински дека Бог станал плот. Дури и декларативно да се согласи дека Бог се воплотил, тој ги одрекува ефектите на воплотувањето кои се однесуваат на целокупното создание. На прво место, тоа е осветувањето на созданието, вклучително и на материјата, од благодатта на Светиот Дух. Целокупната стварност благодатно се собира во Христа и во Него си ја открива смислата. Кои сме тогаш ние да му застанеме на патот на тоа соединување и во името на некаква умислена ревност да му судиме на Бога што Тој може да освети, а што не?

Затоа, на православието му се туѓи фундаментализмот, фанатизмот и редукционизмот од каков било вид. Светото предание ја смета победата на иконопочитувањето за победа на православието и ни ја заветува теологијата на иконата како незаобиколен темел на христијанската вера. Отфрлањето на иконопочитувањето е отфрлање на Христовиот домострој на спасението. Следствено, тоа е отфрлање и на соборниот концепт за културата и за човековата личност. Ако нешто му е потребно на нашето време, чиј основен белег е токму дезинтеграцијата и поларизацијата – тоа е теологијата на иконата, транспонирана во сите можни контексти на живеењето. Во потрагата по образец со кого би се идентификувале, подалеку од свети Јован Дамаскин нема потреба да бараме. Времето во кое живеел не било ниту полесно, ниту поедноставно од нашето. Искушенијата со кои православните христијани тогаш се соочувале, не биле ништо помали од денешните. Но, и покрај сето тоа, сеобединувачката и сеосветувачката сила на воплотениот Син Божји се пројавила преку него, покажувајќи им го патот на православието сите поколенија, вклучително и на нашето.

„Штом ја виде Господ, се сожали на неа, па ѝ рече: Не плачи!“ (Лука 7,12-13). Денес на Литургијата се читаше Евангелието за воскреснувањето на синот на наинската вдовица. Вообичаено, ова чудо се разбира како настан во кој се пројавува Господовата власт над смртта. Но, тоа содржи уште една евангелска поента, која е, во најмала рака, подеднакво важна за нас: Бог може да му се сожали на човекот и да сострадува со него. Од перспектива на нашата современа култура, која, и покрај бројните отклонувања, сепак во својот корен е христијанска – ваквото разбирање на Бога како вистински емпатичен не звучи изненадувачки. Но, токму тоа е една од основните дистинктивни црти меѓу христијанството и другите монотеистички религии. Имено, другите монотеистички религиски традиции го разбираат Бога како совршено различен од човекот, совршено трансцендентен, совршено неспознтлив. Според нив, Бог е една затворена монада, тој е затворен во себеси и потполно недостижен. Објавувањата на така разбраниот Бог се исклучиво посредни – преку избрани луѓе, ангели, разни природни и натприродни појави. Она што се објавува во нив се пораките и заповедите на Бога упатени кон човекот, но не и самиот Тој, не и самиот Бог. Самиот Тој не се објавува, Тој останува сокриен и недостапен. Но, во Новиот завет сме сведоци на еден неверојатен пресврт, кој истовремено претставувал и сѐ уште претставува скандал за монадичкиот монотеизам.

Бог не само што му се објавува на човекот на непосреден начин, туку Самиот во Себе ги соединува двете природи – човечката и божествената. Личноста на Бога станува место на средба меѓу божеството и човештвото, низ која на секој поединечен човек му се отвора вратата кон обожението. Значи, не само што Бог доаѓа меѓу нас и станува човек, туку го повикува човека, за во благодатта самиот да стане бог. Ваков степен на откривање на личносниот Бог, не може да се сретне во ниту една религија, туку единствено во Црквата Христова, која е над секој човечки поим за „религијата“ и „религиозноста“. Но, Бог не станува само човек, туку претрпува и страдание и смрт, за преку таа смрт да ги отвори за нас портите кон Воскресението. Само ваквиот Бог, Бог Кој Самиот станал човек, ја почувствувал болката на телото и кревкоста на душата, Кој вкусил страдание и смрт – може вистински да го сожали човека и да сострадува со него. Секое друго говорење за „сожалување“ и „сострадание“ надвор од таинството на Воплотувањето ќе биде само неуспешна метафора за совршено различното, недостижно и бескрајно осамено божество.

Но, христијанскиот Бог не е осамен не само затоа што екстатично излегува од себеси и му нисходи на светот, туку заедничарењето го претставува начинот на постоење на самата Негова природа. Имено, едниот Бог постои како Бог Троица, како Отец, Син и Дух Свети, без притоа да престане да биде еден Бог. Имено, Бог останува една суштина, и една сила, и една енергија, а покрај тоа и едно начало, Отецот – од кого се раѓа Синот и од Кого исходи Светиот Дух. Бог е еден, но не е сам; Бог е еден, но Неговата природа не му е затвор; Бог е еден и неспознатлив, но Тој вистински се објавува во светот преку Синот и во Светиот Дух. Се објавува непосредно и совршено, без задршка, без остаток. Тој вистински сожалува и сострадува, имено, затоа што Самиот во целост се идентификува со оној кого го сожалува и со кого сострадува и затоа што Самиот постои како заедница на трите божествени личности на Отецот, Синот и Светиот Дух. Бог веќе не може да се разбере како затворена монада, како роб на сопствената природа, како туѓ и далечен, како самодоволен и самоправеден.

И затоа, Бог не е „отаде доброто и злото“. Како таков, Тој веќе не му остава простор на човека да се повика на некаква „виша“ и „божествена правда“, за преку неа да ја оправда својата несправедливост. Евангелието не остава простор да се чини зло во името на Бога, Кој не само што вистински и безрезервно го сожалува и му сострадува на човека, туку и човечката природа ја вознесува до небесните височини и ја седнува оддесно на Бога Отецот. Отклонувања имало секогаш и ќе ги има додека се наоѓаме во овој начин на постоење. Но, треба да ни е јасно дека тоа се отклонувања од фундаменталното дистинктивно начело што го конституира христијанскиот идентитет како Тело Христово, т.е. Црква – заедничарењето. Без него, ние во ништо суштинско не би се разликувале од религиите на овој свет. Троединиот Бог да ја зацврсти во нас љубовта кон богословието, за да спознаеме зошто богатството на христијанската вера е бесценето, незаменливо и единствено потребно (Лука 10,42).

Денес се навршуваат 570 години од падот на Градот. На денешен ден 1453 година младиот турски освојувач Махмет влезе во Рим, новиот и последниот. По тридневното пљачкосување тој воспостави нов поредок, со што конечно заврши историскиот пат на римската империја. Но, Рим не заврши само како историска стварност, туку и како мисловна стварност. Ние денес не можеме да го „мислиме“ Рим, секоја наша претстава за него е имагинарна, таа е проекција на сето она што се насобрало во овие 570 години, на сето она што ние би му го припишале на Рим. Познавањето на историјата тука не може да помогне. Еднаш завршено поглавје од светската историја не може да се повтори или да се продолжи. Наспроти духот на романтизмот и реставрационизмот, стои вечно новиот дух на Царството Божјо, кој е потполно слободен од статичните координати на просторот и времето.

Константиновиот Рим со право го носел називот „нов“ бидејќи во него дишел токму тој дух, духот на новото и неодминливото. Стварноста на Новиот Рим стои како предизвик и идеал пред генерациите по 1453 година, вклучително и пред нашата генерација, како и пред оние по нас. Но, акцентот тука не паѓа врз зборот „Рим“, туку врз зборот „Нов“. Она што треба да го возобновиме не е градот, туку нашата причесност кон „Новото“, вечно Новото, кое е над и отаде историјата, но кое истовремено ја проникнува историјата, ја преобразува и ѝ задава смисла. 570 години од падот на престарениот Рим, ние остануваме пред истиот предизвик пред кој стоеле светите отци од четвртиот век – да го спознаеме Новото и да го споделиме со светот и времето во кое живееме.

Изразот „европски вредности“ се користи толку често што веќе почнува да го губи своето значење. Поттикнат од вчерашното интервју за Универзитетското студентско собрание (УСС), ќе наведам еден интересен пример за тоа што означува овој израз, а кој со мене го споделија мојот драг професор Георги Каприев и неговата животна сопатничка проф. Антоанета Дончева. Точно го помнам местото и времето на разговорот – Летната школа на EGSAMP во Берлин 2017 година. Зборувавме за тоа каков треба да биде односот во една хиерархиска структура како што е универзитетот, но исто така може да се однесува и на семејството и на другите сфери на општественото живеење. Појдовна тема беа конфликтите кои може да настанат на различните степени на хиерархијата, но и меѓу нив. Главната поента беше дека има суштинска разлика меѓу оние конфликти што се одвиваат на исто или приближно хиерархиско рамниште, од една страна и конфликитите меѓу сосема различни хиерархиски рамништа, од друга страна.

Во вредносните системи кои често, оправдано или не, го носат пејоративното име „ориентални“, таа дистинкција избледува или сосема се губи. Па така, критиката, нападите или навредите кои доаѓаат од пониско хиерархиско рамниште се доживуваат на идентичен начин како и оние кои доаѓаат од истото или од повисоко хиерархиско рамниште. Наспроти тоа, европската вредносна перцепција на ова прашање е во многу нешта поинаква. Таа се темели врз фундаменталната евангелска идеја за водството како служење: „кој меѓу вас сака да биде поголем, нека ви биде слуга“ (Матеј 20,26). Тоа воведува една суштествена асиметрија меѓу односите во хиерархијата – оној што е „долу“ ќе добие повеќе права од оние што се „горе“.

Особено впечатлив пример за оваа разлика меѓу вредносните перспективи кон општествените хиерархии е статусот на малцинствата. „Ориенталните“ вредносни системи по дефниција ги поставуваат малцинствата во подредена позиција наспроти мнозинството (не само во етничка, туку и во секоја друга смисла). Според природата на нештата, би рекле тие, оние што се малку на број треба да имаат и помалку права од оние што се побројни. Но, европската вредносна перцепција е дијаметрално различна: оние што се помалубројни треба да уживаат најмалку исто онолку права колку и мнозинството, а пожелно е да имаат и повеќе од тоа. Имено, на тој начин би се намалил јазот меѓу нив.

Би се согласил дека ова е „спротивно на природата на нештата“ – само што „природата“ за која тука говориме не е богосоздадената природа како таква, туку „начинот“ на кој таа природа постои во овој свет и век. Тој начин на постоење е несовршен, а ние христијаните би рекле – гревовен. Тоа е логиката на еволуционизмот што европската христијанска култура се труди да го надмине. Затоа што, основниот принцип на еволуционизмот е, имено, привилегијата на посилните над послабите, на многубројните над малубројните, на поинтелигентните над помалку интелигентните итн. Низ вековите, христијанството постепено го деконструира ваквиот поредок на нештата и тоа го транспонира на ниво на општественото устројство. Оние што се „долу“ ќе имаат повеќе привилегии од оние што се „горе“.

Ќе дадам уште еден пример од универзитетската менза во Келн, која редовно ја посетував за време на мојот летен студиски престој минатата година (значи сеќавањата ми се доволно свежи). За секое јадење има различни цени за студентите и професорите. Погодете која цена е пониска. Секако, онаа на студентите. Професорскиот оброк (сосема истиот како оној што го зема студентот) чини 30-40% повеќе. Или, еве друг пример: таму не постои обичај по успешно одбранетата докторска дисертација да чести кандидатот што докторирал, туку доколку се оди на заеднички ручек, поканата е од менторот. Необично, нели?

Ќе се вратам сега на темата за конфликтите. Оној што стои на повисоко хиерархиско рамниште е должен да биде толерантен кон оние што се подолу. Пониско стоечките може да си дозволат повеќе, вклучително и да бидат дрски, „неблагодарни“, критички настроени и т.н. Едноставно, нивниот степен на одговорност во хиерархијата е поинаков од степенот на одговорност на оние што стојат повисоко. Да бидеме на јасно, тука не говорам за толерирање на законски престапи, бидејќи законот е над хиерархијата и нејзините структури. Пред законот сите треба да бидат еднакви. Кажаното е исклучиво во доменот на етиката и поведението. Доколку процениме дека некое поведение не е адекватно, пред да реагираме, треба прво да се запрашаме – дали се наоѓаме на исто рамниште со оние што постапуваат така или не? Колку е поголема разликата, толку поголема треба да биде не само толерантноста, туку отвореноста да се сослуша другиот, да се вложи напор да се разбере и да му се одговори.

Тука допираме и една важна психолошка тема, имено, дека конфликтноста многу често знае да биде апел за нешто сосема друго – потреба за внимание, грижа, помош и сл. Вистинското значење на некои непријатни зборови или постаки може да биде нешто сосема различно, па дури и спротивно на нив. За да може да проникнеме во тоа значење не ни е доволно да бидеме воздржани и толерантни, туку потребна ни е љубовта. Затоа е и дадена онаа навидум необична заповед за љубовта кон непријателите (Матеј 5,44). Всушност, прашање е дали оној што го доживуваме како непријател навистина ни е непријател. Можеби тоа е само привид. Можеби тоа е само пријател со грдо лице, пријател кој бара помош, пријател кој бара внимание, пријател кого не сакаме да го сослушаме, пријател кој можеби сака и нам да ни помогне, кого Бог ни го праќа за да нѐ смири и да нѐ научи да љубиме безусловно како што Тој Самиот нас не љуби.

Ќе завршам со темата со којашто почнав, темата за „европските вредности“. Површноста е искушение што треба да го надминеме. Површниот однос кон зборовите што ги слушаме и ги користиме го замаглува нивното значење. Независно дали ќе се препознаеме како поборници за „европските вредности“ или нивни критичари – ние треба овој израз да го изведеме од маглата на неразбирањето и да го расветлиме од сите негови страни. Една од тие страни е културно-историската. Ако фрлиме доволно светлина на неа, ќе видиме дека носечките начела на оваа вредносна концепција доаѓаат од сопствената европска христијанска традиција. Друга е темата што тие начела со текот на времето почнуваат да се апстрахираат од нивниот оригинален христијански културен, цивилизациски и духовен контекст и постепено да се оградуваат од него. Ако постои простор за критика кон оваа вредносна концепција, тогаш ова е темата од која ќе треба да се почне и за која, чинам, ќе има многу што да се рече. Истовремено, наша задача како теолози и философи е да ги препознаеме скриените референци на световната аксиологија кои упатуваат кон нејзините христијански основи, та преку нив, конечно, да се погледнеме и самите себеси. Можеби ќе откриеме нешто што до сега не сме можеле да го видиме.