Με όλα αυτά τα θέματα περί της Ντόπας είπαμε να υπενθιμήσουμε ένα παλιό άρθρο του Οδηγητή…
Αρχή του νέου έτους και οι αθλητικές ανασκοπήσεις της χρονιάς που πέρασε δίνουν και παίρνουν με έναν πανηγυρικό τρόπο. Το …«τιμημένο» από τη μια, τα μετάλλια από την άλλη και στο τέλος πολλές πολλές ευχές για ακόμη μεγαλύτερες ελληνικές επιτυχίες το 2005. Βέβαια η ντόπα χαλάει λίγο την καλή εικόνα, αλλά οι περισσότεροι αθλητικογράφοι θριαμβολογούν απτόητοι.
Ο «ΟΔΗΓΗΤΗΣ» όμως, εδώ και 36 χρόνια, έχει τη συνήθεια να το ψάχνει λίγο περισσότερο πριν κάνει οποιαδήποτε ευχή. Δυστυχώς, όλα δείχνουν πως τη νέα χρονιά η κατάσταση στον αθλητισμό θα είναι δύσκολη. Πόσο μάλλον όταν το 2004, με τη συμβολή της Ολυμπιάδας, ωρίμασε μια βασική αντίθεση. Το ότι στην εποχή μας, αν και τα μέσα και οι τεχνικές εκγύμνασης έχουν επαναστατικοποιηθεί, οι γνώσεις μας για τον αθλητισμό, την αξία του και το επιστημονικό υπόβαθρό του έχουν πολλαπλασιαστεί και μπορούν να γίνουν κτήμα όλο και περισσότερων, οι δυνατότητες άθλησης των νέων ελαχιστοποιούνται, η φυσική αγωγή υποβαθμίζεται, η ίδια η ανάγκη για άθληση εμπορευματοποιείται. Σα να μην έφτανε αυτό, επιχειρείται με τον πλέον συστηματικό τρόπο να διαστρεβλωθεί η ίδια η έννοια και η σημασία του αθλητισμού και να μετατραπεί σε ακριβό υπερθέαμα.
Το παρακάτω άρθρο είναι το πρώτο μέρος ενός αφιερώματος που αρχίζει αυτόν τον μήνα και επιχειρεί να προσεγγίσει τις βασικές έννοιες για την κατανόηση του αθλητισμού. Εδώ αγγίζουμε τη σημασία και την αξία της έννοιας αυτής. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, διευκρινίζουμε ότι στο κείμενο αναφερόμαστε στον αθλητισμό έτσι όπως θα πρεπε να είναι και όχι όπως τον ζούμε σήμερα, παραμορφωμένο από το καπιταλιστικό σύστημα.
Η κίνηση και η γέννηση του αθλητισμού
Το γένος Homo (ο σύγχρονος άνθρωπος και οι πιο άμεσοι πρόγονοί του), από τότε που εμφανίστηκε στη γη άρχισε να διαφέρει από τα άλλα ζώα. Αυτή η πορεία ήταν αδιάρρηκτα δεμένη με την ανάπτυξη της συνείδησής του και της στοχοπροσηλωμένης εργασίας του. Σε αυτή τη διαδικασία ο άνθρωπος συνειδητοποιούσε-κατανοούσε όλο και περισσότερο τη φύση και – μέσω της εργασίας του- έσπαγε το ένα μετά το άλλο τα δεσμά εξάρτησής του απ’ αυτήν, ενώ ταυτόχρονα δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για τη σταδιακή κυριαρχία του πάνω της. Στα πλαίσια του όλο και μεγαλύτερου καταμερισμού της εργασίας και της ανάπτυξης πολιτισμού, ακόμα και στις πολύ πρωτόγονες κοινωνίες, ο άνθρωπος κινείται όλο και λιγότερο, η σωματική αντοχή, η δύναμή του μειώνονται. Αυτό εύκολα εξηγείται αν αναλογιστούμε τα μέσα που ανέπτυξε ο άνθρωπος για την προστασία του, τα ζώα που εξημέρωσε και χρησιμοποίησε για τη γεωργία ή τη μεταφορά του ίδιου και των εμπορευμάτων, την παύση της έντονης περιοδικής μετακόμισής του με τη συγκρότηση μόνιμων οικισμών και τον καταμερισμό της εργασίας.
Με τη συγκρότηση των πρώτων δουλοκτητικών κοινωνιών το φορτίο της βαριάς σωματικής δουλειάς μετατοπίστηκε στους δούλους, οι οποίοι ήταν στην ιδιοκτησία της αργόσχολης δουλοκτητικής τάξης. Αρχίζει λοιπόν να διαμορφώνεται η έννοια του αθλητισμού σαν ανάγκη σχεδόν αποκλειστικά της άρχουσας αυτής τάξης, που απείχε από την κίνηση.
Βέβαια, με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων προωθήθηκαν και οι ανάγκες. Στον καπιταλισμό, ο αθλητισμός γίνεται, κύρια, ανάγκη της εργατικής τάξης. Η αστική τάξη τον μετέτρεψε σε μέσο εκμετάλλευσης και κερδοφορίας και τον ενέταξε στη γενικότερη προσπάθεια χειραγώγησης του λαού και της νεολαίας. Βέβαια, στο μεγάλο αυτό ζήτημα θα επανέλθουμε σε επόμενο άρθρο. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Νους υγιής εν σώματι υγιεί
Ο αθλητισμός εξασφαλίζει πρώτα και κύρια την ισορροπία και την υγεία του σώματος, τη βελτίωση των ζωτικών λειτουργιών του και την ενίσχυση της ανθεκτικότητάς του. Μέσω του αθλητισμού ο άνθρωπος επιδιώκει κατά κάποιον τρόπο να κερδίσει την κίνηση που δεν εκτέλεσε όλο το προηγούμενο διάστημα, λόγω των συνθηκών της ζωής του. Έχει σχεδόν έμφυτη την ανάγκη να αναπληρώσει αυτή την κίνηση, γιατί ως ζωικός ζωντανός οργανισμός δε μπορεί παρά να λειτουργεί σαν τέλειο μηχανικό σύνολο και, μάλιστα, σαν ισόμετρα ανεπτυγμένο μηχανικό σύνολο. Για παράδειγμα, ανεπτυγμένο μυϊκό σύστημα απαιτεί αντίστοιχα ανεπτυγμένο καρδιαγγειακό και σκελετικό σύστημα. Επίσης, σημαντικό μέρος του συνόλου των νοητικών λειτουργιών καταλαμβάνουν αυτές που ελέγχουν και συντονίζουν τους μύες. Αν οι κινήσεις μειώνονται και οι μύες ατροφούν τότε και αυτές υποβιβάζονται με άμεσο αντίκτυπο στο σύνολο της νόησης, αφού το νευρικό σύστημα λειτουργεί ως ενιαία συντονισμένο σύστημα. Από τα παραπάνω, δε, παραδείγματα φαίνεται η ενότητα του αθλητισμού με την ισορροπία και τη βελτίωση ζωτικών λειτουργιών. Και αυτό αποτελεί προϋπόθεση της θωράκισης της ίδιας της υγείας.
Αθλητισμός και ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας
Η άθληση είναι προϋπόθεση για την ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ανθρώπου. Άλλωστε στοιχείο της προσωπικότητας είναι και το σώμα. Άρα στο βαθμό που βελτιώνεται, αναπτύσσεται και η προσωπικότητα. Η αθλητική δραστηριότητα συμβάλλει τα μέγιστα στο αίσθημα της ευφορίας και της όρεξης για άλλες δραστηριότητες, ενώ παράλληλα τονώνει και ξεκουράζει μετά από επίπονη νοητική αλλά και σωματική εργασία. Δημιουργούνται έτσι προϋποθέσεις για τη νόηση ώστε να γίνει πιο αποδοτική.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η συμβολή των ομαδικών αθλημάτων σε αυτό. Το ομαδικό άθλημα, όπως και κάθε άθλημα, εντάσσει τις εντεινόμενες σωματικές προσπάθειες σε έναν συγκεκριμένο στόχο, αλλά απαιτεί πιο σύνθετες και συλλογικές νοητικές διεργασίες, όπως η επεξεργασία σχεδίου, η στρατηγική και η ομαδικότητα. Το άτομο μαθαίνει να εντάσσεται σε μια ομάδα και να συντονίζεται μαζί της για τον κοινό σκοπό. Αυτό είναι πολύ σημαντικό για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας, κυρίως των νέων. Επίσης, μέσα απ’ αυτό, ο νέος ψυχαγωγείται κιόλας μιας και στην εξέλιξη ομαδικών αγώνων οι αθλούμενοι βιώνουν έντονα μια σειρά από συναισθήματα, όπως αγωνία, χαρά, λύπη, πάθος, θέληση μέσα στα πλαίσια της ευγενούς άμιλλας.
Αθλητισμός και ψυχαγωγία
Η ψυχαγωγία είναι σημαντική πτυχή του αθλητισμού. Η τόνωση και η αναζωογόνηση, η εγρήγορση, η επιστράτευση διανοητικών λειτουργιών και η πρόκληση έντονων συναισθημάτων, όλα αυτά συνεισφέρουν με τον τρόπο τους στο ανέβασμα της προσωπικότητας και του ψυχικού κόσμου σε όλο και υψηλότερα επίπεδα. Γι’ αυτό και οι εργαζόμενοι συγκρότησαν αθλητικούς ερασιτεχνικούς συλλόγους, είτε σε τοπικό επίπεδο είτε πλάι στο συνδικάτο τους, ενώ οι σπουδαστές και οι μαθητές φτιάχνουν τις δικές τους ομάδες στις σχολές και τα σχολεία αντίστοιχα. Σε πολλές περιπτώσεις στα αιτήματά τους συμπεριέλαβαν επίσης την εξασφάλιση του δικαιώματός τους στον αθλητισμό από το κράτος. Έβλεπαν και βλέπουν στον αθλητισμό μία δημιουργική διέξοδο για τον ελεύθερο χρόνο τους, που βελτιώνει το βιοτικό τους επίπεδο, έστω και μέσα στις συνθήκες εκμετάλλευσης του καπιταλισμού.
Βέβαια, ο αθλητισμός συνεισφέρει και στην ψυχαγωγία του θεατή. Ο θεατής κατά τη διάρκεια ενός αγώνα γίνεται δέκτης της καταβολής κάθε δυνατής προσπάθειας από πλευράς των αθλούμενων στα πλαίσια του ευγενούς συναγωνισμού τους. Ταυτιζόμενος με τους αθλούμενους, παρακινείται να αθληθεί και ο ίδιος, παραδειγματίζεται για τη ζωή του, αποκτά υγιή πρότυπα. Ο καπιταλισμός, όμως, και στο σημείο αυτό έχει παραμορφώσει τον αθλητισμό, με την προβολή υπεράνθρωπων πρωταθλητών σταρ.
Αθλητισμός και κοινωνία
Καθοριστικότατης σημασίας είναι ο κοινωνικός ρόλος του αθλητισμού και η συμβολή του στη συνειδητοποίηση των καταπιεζόμενων λαϊκών στρωμάτων και της νεολαίας. Καταρχάς κυρίαρχη θέση σε αυτόν κατέχει ο «αγώνας». Ο αθλούμενος ξεπερνά τον εαυτό του και σπάει τα φυσικά δεσμά του σώματός του (όχι με την υπερφυσική έννοια αλλά στο προτσές της εξέλιξης) με αγώνα, διεκδικεί καλύτερο σώμα, μεγαλύτερη αντοχή, περισσότερη υγεία και άρα καλύτερη ζωή. Συναγωνίζεται με άλλους ανθρώπους, τροφοδοτείται από τη θέληση και την προσπάθεια των συναθλουμένων του και όλοι μαζί ατσαλώνουν το σώμα τους, θωρακίζουν την υγεία τους, ενισχύουν τη ζωή τους. Τα κοινωνικά μηνύματα που κουβαλά ο αθλητισμός είναι πολλά. Μπορούν να παραδειγματίσουν και να παρακινήσουν τον λαό και τη νεολαία να αγωνιστούν και για τις υλικές προϋποθέσεις της ζωής τους, το μέλλον που τους αξίζει. Πέρα από το δικαίωμα στον αθλητισμό, να παλέψουν για το δικαίωμα στη δουλειά, στη μόρφωση, στην υγεία και την ασφάλιση, για τα εργασιακά και τα δημοκρατικά τους δικαιώματα, για λαϊκό πολιτισμό.
Αυτά τα μηνύματα τα χτυπάει η αστική τάξη με κάθε τρόπο. Αφού εμπορευματοποίησε και απομάκρυνε τον αθλητισμό από τον λαό μετατρέποντάς τον σε θέαμα, χρησιμοποίησε μέχρι και τη ντόπα (που έσκασε σα βόμβα στο εποικοδόμημα του πρωταθλητισμού της) για να καλλιεργήσει την αποστροφή προς την ίδια τη λέξη «αγώνας».
Επίσης, ο αθλητισμός ως μέσο υλοποίησης βασικών δικαιωμάτων των εργαζόμενων (δικαίωμα στην ανάπαυση, στην αναψυχή, στην προστασία της υγείας) συμβάλλει ενεργητικά στη διεκδίκηση, από πλευράς λαού και νεολαίας, καλύτερης ποιότητας ζωής, περισσότερου ελεύθερου χρόνου και δυνατότητας καλύτερης αξιοποίησής του. Ο αθλητισμός, λοιπόν, προωθεί τη διεκδίκηση τέτοιων αιτημάτων και συσπειρώνει πολλούς γύρω απ’ αυτά.
Ο αθλητισμός είναι κοινωνικό αγαθό. Όχι, όμως, μόνο για τα σπουδαία κοινωνικά μηνύματα που κουβαλά. Ο αθλητισμός βοηθά κάθε άνθρωπο να χτίσει γερό και υγιές σώμα. Αυτή είναι αναγκαία βάση για την ανάπτυξη της προσωπικότητάς του και, παράλληλα, της συλλογικής του δράσης στην πάλη για την αλλαγή του κόσμου. Ο άνθρωπος είναι αλληλένδετος με την κοινωνία στην οποία ζει, και η όποια συνεισφορά του αθλητισμού στον καθένα έχει, υπό προϋποθέσεις και στον βαθμό που αναπτύσσεται η ταξική πάλη, αντίκρισμα στην ίδια την κοινωνία.
Φυσική αγωγή και επιστήμη
Τεράστια συνεισφορά στον αθλητισμό έχει η επιστήμη της φυσικής αγωγής. Αυτή συμβάλλει στην εξέλιξη ειδικών τεχνικών μέσων και ειδικευμένων ασκήσεων και επιμελείται της εφαρμογής τους, πράγμα το οποίο συνεπικουρεί από κάθε πλευρά την άθληση και την εξειδικεύει σε συγκεκριμένα μέρη του σώματος που έχουν ανάγκη. Η φυσική αγωγή διδάσκει ολοκληρωμένα όλα τα αθλήματα, καθιστά την άθληση σε αυτά ασφαλή και τη συνδυάζει με την καλύτερη δυνατή τεχνική. Βέβαια, πρωταρχικός της ρόλος είναι η διαπαιδαγώγηση των νέων στην υιοθέτηση υγιεινού τρόπου ζωής, αγωνιστικής και ανυπότακτης στάσης ζωής, στη διάπλαση ριζοσπαστικής συνείδησης, στη διάκριση του σωστού και του δίκαιου. Στις μέρες μας η φυσική αγωγη υποβαθμίζεται είτε σε επίπεδο ανώτατης είτε σε επίπεδο βασικής εκπαίδευσης. Όμως, ο ρόλος και η σημασία της φυσικής αγωγής είναι πολύ μεγάλο θέμα που αυτό το άρθρο δε μπορεί να καλύψει. Θα επανέλθουμε.
Αντί επιλόγου
Ο αθλητισμός είναι, λοιπόν, ζήτημα παιδείας και άρα κοινωνικό αγαθό, δικαίωμα κάθε ανθρώπου. Γι’ αυτό και η προώθησή του είναι βασική υποχρέωση του κράτους. Δεν πρέπει να αποτελεί σε καμιά περίπτωση αντικείμενο εμπορευματοποίησης. Ο αθλητισμός είναι πλατιά αναγκαιότητα και, όπως οι πλέον πολύτιμες αξίες, δε μπορεί να δεσμεύεται ως ανταλλακτική αξία. Είναι αγαθό για αυτούς που παράγουν τον κοινωνικό πλούτο άρα και τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη του αθλητισμού. Συμβάλλει στην ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του λαού και της νεολαίας επομένως και στην απρόσκοπτη, ολοκληρωμένη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Αυτό, αντικειμενικά, είναι υπόθεση του σοσιαλισμού. Μόνο συμβάλλοντας στην οικοδόμησή του, η νεολαία θα μπορεί να υπολογίζει στην ανάπτυξη μαζικού λαϊκού αθλητισμού υποταγμένου στην υπόθεση της ολόπλευρης ανάπτυξης της προσωπικότητας του κάθε νέου.