Daar is Samuel in die Bybel – hy wat deur sy ma van God afgebid is.

Toe my kinders klein was was ek nie die een wat vir hulle Bybelstories gelees het nie, want ek het telkens voor hulle aan die slaap geraak. Dit was dus Manlief se taak om elke aand vir hulle te lees en dan sou hy die volgende aand kyk of hulle onthou wat hy gelees het. En so kom hulle by Samuel en sy roeping uit. Vra Manlief vir die tweeling wat het Samuel geantwoord toe God hom geroep het? Een van hulle haak af: “Ja, God?”

Ek het natuurlik ook met die naam grootgeword, want dit was my ma se naam. Ja, my ma is vernoem na haar biologiese pa wat ons nooit geken het nie. ‘n Misterieuse karakter waaroor ons altyd gewonder het. Waar het hy gebly? Watter soort oupa sou hy gewees het? Ons kon maar net spekuleer.

Soos die gewoonte was, is my tweede-oudste broer ook Samuel gedoop, maar ons ken hom almal op sy tweede naam, waarvan my ma ook die vroulike vorm vir haarself gebruik het. Sy kon maar net nie met die mansname identifiseer nie. Ons het my broer graag Sanpic genoem wanneer ons hom die dag wou terg – die van julle wat uit dieselfde generasie kom sal dalk Sanpic onthou.

Die volgende Samuel in my lewe was ‘n Suzuki 50CC motorfietsie wat ek in my derde jaar op universiteit gekry het en waarmee ek die strate van Sunnyside plat gery het. Wat ‘n vryheid was dit net nie! Koud ook, so in die nag as jy handskoentjies vergeet het of nie ‘n warm dingetjie aangehad het nie. Sy hoogste spoed was 55km/h. Afdraande. Opdraande natuurlik heelwat stadiger.

Een vakansie het ek en Kêrellief vir Samuel in sy woonstel toegesluit en vir ‘n week of twee huis toe gegaan. Met die terugkomslag het ons ontdek dat Samuel verdwyn het. Net so, sonder spoor of verklaring uit sy woonstel uit. Gevat. Gesteel! Hoe was dit moontlik? Ek het getreur oor Samuel en my onafhanklikheid wat poerdes moerdes was. Vir ‘n paar weke moes ek maar waar busry om te kom waar ek moes of wou wees. Tot Samuel weer vanuit die niet eenvoudig net weer terug in die woonstel was, asof hy nooit weg was nie. Dit was ‘n misterie waaroor ons tot vandag toe net kan bespiegel. Iemand wat Kêrel se woonstelsleutel gehad het en besluit het om Samuel bietjie te leen? Iemand wat vir Samuel gekaap het en ‘n aanval van erge skuldgevoelens ervaar het en hom maar terugbesorg het? Wie weet?

Samuel het saam Roodepoort toe verhuis toe ek begin werk het. Eintlik het Samuel en ek die pad van Pretoria af Roodepoort toe saam aangedurf. Ons en Manlief, aan wie ek toe verloof was. Dit was Manlief se idee, so terloops, en ek het daarby ingeval want ek wou nie sonder wiele wees nie. Baie onkundig, die twee vars gegradueerdes wat alles van boeke af geweet het maar nie veel van die praktiese aspekte in die lewe nie. My karige studentebesittings is in sy wit Volkswagen Kewer gepak, tjok en blok vol sodat daar nie eers spasie vir ‘n boodskap was nie, wat staan nog ‘n passasier. Ek het my helmet opgesit en daar poer-poer ons toe alliepad Johannesburg toe met die ou Johannesburg pad saam. Stadig maar seker.

By Halfweghuis, toe pas herdoop na Midrand, het die eerste struikelblok ons getref in die vorm van ‘n verwoede donderstorm wat uitgebreek het. Manlief en die Volla wat die voortou geneem het het parkeer, ek en Samuel het neffens hom gestop en die res van die donderstorm het ek in die Volla op Manlief se skoot agter die stuurwiel trotseer. Daar was nie spasie op die passasiersitplek nie…

Al bibberend het ons die dagreis te ysterperd verder aangepak. Volgende struikelblok: Roodepoort is aan die άnderkant van die snelweg. Terwyl ek nog so ry en kopkrap, besluit Manlief die enigste pad wat hy ken is met die snelweg en daar gaat hy met my en Samuel agterna. Teen 50km/h en motoriste wat verontwaardig vir die fietsie toet en vinger wys. Ek probeer Manlief se aandag vanuit my onbenydenswaardige posisie trek, maar hy ignoreer my soos ‘n stopstraat en maak glad nie oogkontak in die truspieëltjie nie…

Met ‘n sug van verligting is ons weer af van die snelweg en die gevaarsone en arriveer toe uiteindelik in Weltevredenpark by ons bestemming.

Het ek genoem dat my ysterperdjie nie baie gewillig was met opdraandes nie? Wel, hy het viervoet steeks vasgesteek toe ek die eerste oggend by die skool en my eerste amptelike werksdag moes gaan aanmeld. Aan die άnderkant van die heuwel wat vir Samuel eintlik on berg en ‘n onoorkombare struikelblok was. Dit was natuurlik ook in die tyd voor ons Madame GPS gehad het wat vir jou mooi kan vertel hoe om ‘n alternatiewe roete te volg. Ek moes doodenvoudig halfpad berg-op omdraai, terugry en hoop ek kom waar ek wou wees sonder om te veel van ‘n ompad te ry of heeltemal te verdwaal. Gelukkig het ek dit net betyds gemaak. Die tweede dag het ek met die omroete gery om te gaan bedank omdat ek ‘n beter pos gekry het. Maar dis ‘n storie vir ‘n ander dag. Genoeg om te sê dat ek en Samuel Aucklandpark, Hillbrow en omgewing baie goed verken het.

Die terugtrek Pretoria toe maande later het Samuel vanaf die gerief van ‘n bakkie se bak ervaar. Dis daarna wat ek so lekker tussen die twee stede treingery het.

Samuel het ‘n paar jaar later ‘n nuwe eienaar gekry en is vandag nog net ‘n goeie herinnering en ‘n glimlag in my oë.

En dis die einde van die eerste aflewering van die soektog na Samuel. Hou hierdie spasie dop…

Ek bly mos hier in die laaste buitepos, maar ek moet erken dat dit nie meer so geïsoleerd is as wat dit twintig jaar plus gelede was nie. Baie meer Afrikaanssprekendes nou as toe. Daardie eerste keer wat ek soos ‘n eie-kultuurverhongerde by Aardklop aangekom het het ek die impak van my taal en die tjip op my skouer as gevolg van die gebrek aan die hoor daarvan vir ‘n lang tyd, baie meer intens aan my nerwe herken. En dit was ‘n aangename, verrassende, ontdekkende intens.

So, na twaalf jaar van ‘onthou nog doer by Aardklop’, is die paadjie weer aangepak om te gaan kyk wat alles daar gebeur. Vier jaar terug was dit die Silwerskermfees, maar helaas, die ‘industrie’ het nie meer die ondersteuning en welwillendheid van die gepeupel (sien: gewone mense) nodig nie, so dié fees se deure is summier en terstond vir Katrina gesluit. Ons sal maar Netflieks kyk wat en ons taal op ander maniere bevorder…

Ewentwil, dit was nogal ‘n natuurskok om van die milde Middellande algaande na platter en droër wêrelde te reis. Miskien is dit tog so dat ‘n mens se omgewing jou so kan beïnvloed dat jy òf sien, òf doelbewus ignoreer. Doer in die stedelike en semi-stedelike gebiede, dink ek, fokus mens nie op dit om jou nie, maar op dit in jou. Op mense en nie op omgewing nie, anders gaan jy nie oorleef nie. Of dalk kyk jy anders, soek jy meer intens na die enkele groen boompie op ‘n eensame, stowwerige stukkie grond en trek parallelle (het ek nou al die l’e reg ingekry?) met die lewe, maak dit die filosoof in jou wakker.

Verblyf is via die Internet gereël, met paranoia wat iewers in die agtergrond huiwer – wat as dit hierdie keer ‘n foefie was, sê nou net my kosbare geldjies het verdwyn en daar is net ‘n boom op daai adres? Ons is mos nou gewoond aan foefies: hackers en scammers en skelms en skarminkels. Veral toe Oom Google ons al om die blok vat en sê: hier is die plek, maar ons sien nie die plek nie. Bel weer en soek weer tot ons dit kry en op die ou einde lekker bly.

Laas het ons nie betaal om by die ‘hekke’ in te gaan nie, maar hierdie keer wel. Wat is ‘n paar randjies tussen vriende en dit maak tog sin, want nou is alles mooi afgekamp en dit herinner my aan my kinderdae se kermisse en landbouskoue.  Al waarvan ek vergeet het, is dat jy eintlik met ‘n sak vol geld moet gaan, want daar word baie te koop aangebied in die lang tente en stalletjies. Van skilderye wat onbekostigbaar is vir Sarie en Sannie affie plaas (daar was darem piepklein blokkies met blommetjies ook) en wat bekend, beroemd en bemind in Po(r)tch en orals anders is, tot karamel neutepakkies vir die winskoop van R50 per pakkie, tot jy agterkom dit was net vyf happies vol.

Maar die atmosfeer is kuiergesellig en almal knoop ‘n geselsie aan. Alkoholgebruik word stigtelik beperk tot die tente waar dit bedien word en dink mooi daaraan: as jy daar uitloop en jy slinger sal jy heelwaarskynlik meer stalletjies sien as andersins. Hoeveel jy daarvan gaan onthou, is ‘n ander saak.

Kosstalletjies was daar ook meer as genoeg, met musiek in die agtergrond, komende van die hoektente – van Jakkie Louw se show tot Andra – twee teenoorgestelde pole. Laasgenoemde is aan my bekendgestel deur ‘n goeie vriend wat ‘n groot aanhanger is  vir wie ek ‘n CD moes aanskaf. Beslis die moeite werd, al het ek die koue windjie en die harde bankies getrotseer (daar in Potch het die weer ‘n geniepsige streek wat van warm na koud kan verander sodat jy dit eers agterkom wanneer dit hopeloos te laat is).

Mens kan egter net soveel van stalletjies en geure en kleure sien, dan is dit tyd om op die eintlike dinge te fokus: die shows. Daar is letterlik iets vir alles en almal en as jy nie ten minste twee vertonings per dag bywoon nie, het jy nie veel van die werklike kultuur beleef nie. Van kindervriendelike vir kinders bedoel, tot standup and go out if you don’t like what you hear gekruide taal shows. Van debatte en besprekings tot lang kostafelsaamkuier – komplimente aan die organiseerders wat die volle spektrum gedek het. Jy hoef regtig nie verveeld te wees nie en as jy genoeg geshow het, kan jy tot laataand in een van die plekkies rondom die feesterrein kuier.

Oulike toep wat Aardklop ook het – reg op jou foon en wys vir jou presies wat waar en wanneer gebeur. Kritiek – wat ‘n nagmerrie om deur Ticket(on)pro te probeer werk. Die eerste klomp kaartjies is na vele kuberwandelinge en muisklikke uiteindelik betaal en bespreek maar o wee, jy kan dit net by Postnets gaan afhaal – en doen dit maar betyds, want die Postnets is NET op ‘n paar plekke. In Potch self het ons ontdek jy kan NIE jou kaartjies by Postnet afhaal nie… Sommige vertonings sou beslis voller bespreek gewees het as die Ticketplek meer professioneel was. Moet ook nie dink die beskikbare opsie van ‘self uitdruk’ werk nie. Dit het ‘n oproep na die plek gekos om dit te reël en ‘n paar naelbytoomblikke. Hopelik kyk die organiseerders bietjie na die terugvoer van ‘n menigte ongelukkige moontlike ondersteuners. 

En raai wat? Potch het nie Uber nie! Tsk tsk…. die eerste dag het ons so ewe windmakerig die loopding gedoen en bietjie laat ontdek die ubertoep is nie van toepassing nie en moes ons maar weer huistoe loop, so oor-die-skouer-loerend want om my seuns se taal te gebruik: daar was ‘n paar dodgy areas tussen-in as jy aan die verkeerde kant van die spoorlyn, ek bedoel, groot straat, bly.  Tweede dag en res van die tyd het ons maar die eindelose soek vir ‘n parkeerplekkie getrotseer en goeie oefening ingekry. My foon se treëtelling het ten minste groter hoogtes bereik as ooit voorheen, so ek gaan nie kla nie.

Kritiek op die opstaankomediant met ‘n geen onder veertien ouderdomsbeperking nie. Kyk, gekruide taal het sy plek en as dit op die regte plek gedoen word is dit moer snaaks. Maar nie altyd nie. En sekere humor gaan polities regtig nie goed af nie, maar ek vermoed dat die meneer heeltemal te veel hooi op sy vurk gehad het om sy inhoud bietjie te sif tussen al die shows wat hy gehad het. Hy is snaaks, regtig en ek het saam gegiggel maar ek vermoed sterk ek het op ‘n paar plekkies so ‘n preutse trek op my gesig ontwikkel. ‘nuf said’. As mens voel die show hou nou te lank aan, het iets iewers nie gewerk nie. Of nie heeltyd gewerk nie.

Die een vertoning wat ek die meeste geniet het was Chris Chameleon en sy Boo! show. Dit ten spyte van laringitis – ek was baie dankbaar dat hy nie die optrede gekanselleer het nie. Sy stem is fenomenaal, sy musiek en liriek is briljant, sy humor waarmee hy die stukke aanmekaar gelas het is uiters luisterbaar. Riaan van Rensburg agter die dromme is ‘n meester.

En die rede hoekom die saal nie volbespreek was nie, kan waarskynlik voor die onprofessionele kaartjiestelsel se deur gelê word.

Een laaste stukkie indruk – ek het ‘n mooi blompet gekoop om my gesiggie teen die son te beskerm en ek het ‘n boek gekoop. (Die res van my begroting het in shows en kos ingegaan. Om die een vrou se woorde te gebruik: ek was ‘n loper, nie ‘n koper nie). Die boek sommer so op die sypaadjie. Deesdae is dit vir boendoebewoners soos ek  makliker om met e-boeke te werk, so ‘n lekkerruik kleindruk regte egte boek is die uitsondering. Maar daar het sy stil op haar stoel agter haar tafeltjie boeke gesit toe ons verbyloop en het ek ‘n boek by haar gekoop: Susan Coetzer se “Selma en Louise”. Uit lojaliteit vir veelsydige kunstenaars het ek dit gedoen, maar dit was die beste kopie van die fees. Baie leesbaar en sy kry dit reg om my te laat aanhou lees. Knap gedaan, Susan! Jy mag maar.

En nou raak die skrywe heeltemal te lank. Hopelik net om die wat nie by Aardklop uitgekom het nie, nuuskierig genoeg te maak om dit volgende jaar self te beproef.

Arriewarrie hier vanuit die groen, koel en huilmooi Middellande!

Dis soort van ‘n kekkellaggie wat hy het, die geveerde bondel met sy lang stert wat in die boom voor die huis van hom laat hoor. Dit moet ‘n hy wees, besluit ek, want om so ver van jou huis af te wees het jy ‘n swerwersgees nodig.

Ek hol naarstiglik kamer toe om die verkyker te gaan gryp sodat ek hom van nader kan bekyk, maar helaas, ek is te laat. Hy het al reeds aanbeweeg en laat hom nie vasvang deur die oog van ‘n verkyker nie. Ook maar net sowel, want ek en verkykers is nie ‘n goeie kombinasie nie. Van kleintyd af was daar ‘n stryd tussen my nuuskierigheid en die gevoel van naarheid wanneer dit wat ek sien en die afstand nie lekker met my sin van balans gaan nie.

Net laasweek nog het een van my seuns my getrakteer met die verduideliking van wat gebeur wanneer die jongetjies van vandag (en die jonges van gees) hulleself in ‘n virtuele realiteit bevind waar hulle aan die een kant ‘rondbeweeg’ en aan die ander kant fisies stilstaan. Blykbaar kan sommige se breine dit nie lekker hanteer nie. Myne ook nie, so ek twyfel of ek ooit daardie stap sou waag. Selfs te vinnig en te hoog op ‘n skoppelmaai het my erg getroef in die dae toe dit nog pret kon wees.

Mens sou dink dat hoogtes my ook sou afskrik. Maar nie. Ek hou daarvan. Baie. Enigiets wat my ver en wyd kan laat sien…

Terug by die voël – hy lyk so kwêvoëlerig, maar ek dink amper nie hulle kom regtig hier in die Middellande voor nie. Of dalk? En hy het nie gekwê nie, noudat ek daaraan dink. Maar hy hét ‘n vreemde laggie, regtig. Sal vir oom Google moet gaan raadpleeg.

Hmm, soos die Ingelse sal sê: Hierdie is nou regtig ‘n stukkie ‘useless’ inligting.

Maar dis ‘n lieflike môre, die sonnetjie skyn uitnodigend hier deur my kamervenster en dis tyd vir daai tweede koppie koffie voor ek blitsig die oggenvoorbereidinkies moet afhandel en die dag moet gryp.

Gegroet is julle van skerm tot skerm.

Dis heerlik om weer donderweer te hoor. Net hierdie week het alles so stowwerig en mistroostig gevoel met die wind wat so aanhoudend gewaai het.  Die landskap het so stilletjies sy waterverf-kleed aangetrek – fyn skaamgroen blaartjies, wit bloeisels, dowwe kleure met hier en daar helder spatsels.

Heimwee kom vroetel vanoggend hier by my in, skop nes saam met die warboel van lente-is-in-die-lug emosies. Van hoeveel vroeëre lentes, vroeëre seisoensveranderinge. Soos altyd is ek dankbaar dat hier waar ek bly en waar die meetsnoere lieflik val, die seisoene baie duidelik verwissel. Want dis die tussen-in stadiums se belofte wat my siel roer, emosionele dieptes meebring, keer dat ek verder op die oppervlak bly sweef.

Nog ‘n lente? Daarmee saam die besef dat hierdie jaar al weer op die afdraandepad is. Hoe gaan dit dan so gou verby? Die mylpale se afstande verkort met die spoed van wit lig namate ‘n mens ouer raak. Is dit omdat die lewe, die besef daarvan, kosbaarder raak?

Rondom ons word ons bosse afgekap. Net soos in die natuur waar dinge oorgroei raak, begin ons reisgenote verdwyn. Natuurlik en onnatuurlik. Skoppensboer wat bly loer.

In die lig van groot rampe raak die alledaagse, beuselagtige klein jakkalsies minder belangrik, selfs vergete. Onthou 9/11? Die tsoenami’s van 2004? Net nog anderdag het belaglikhede in die erns van die groter prentjie ver-nietig geraak. Ver-niet skop ons teen die prikkels. Tot net die nietig oor is.

Nietig.

***

Gisteraand kort voor middernag kry ek die boodskap. Kind se nuwe (nog nie eers twee maande oud nie)selfoon is gesteel. Vir 22 maande gaan ek, armgat, steeds betaal aan ‘n kontrak. Binne ‘n minuut nadat hy in ‘n eetplek ‘n boodskap gestuur het was dit weg. Skokgolwe van paniek trek deur my. Hoe gaan ons kommunikeer? Facebook – dankie tog, beter as niks nie. Maar Maandag moet hy huis toe vlieg. Die kontrak is op my naam want hy is nog ‘n student. Hierdie naweek het hy hope verpligtinge. Hy het nie eie vervoer nie. En.. en …….

Woede. Oor die arrogansie van diefstal. Die vermetelheid om te glo jy het die reg om iemand anders se goed te vat. Om dit vir ‘n appel en ‘n ei te verkwansel aan ‘n dwaas wat tien teen een nie weet hy koop gesteelde goedere nie? Hoe maklik is dit nie om ‘n kleed van toeëiening aan te trek nie – die lewe behoort aan hulle wat die vinnigste en effektiefste namens die idiotiese res van die samelewing kan besluit hulle het die reg om te vat soos en wanneer en wat hulle wil. En aan wie my woorde geen verskil sal maak nie.

Ek probeer bitter hard om positief te bly. Oor ons land en oor misdaad wat die lewe stadig maar seker uitsuig. Maar dis moeilik om jou oogklappe te probeer aansit.

Elke kort-kort moet ‘n mens maar weer gaan sit en bestekopname doen. Kyk na wat jy het, weer fokus op dit wat eintlik belangrik is. So ‘n sogenaamde ‘klein’ dingetjie is min genoeg om op te offer, is dit nie? In die groter prentjie. My seunskind kon sy beursie verloor het. Of in die hospitaal beland het… of….

Is daar werklik ‘n enkele persoon in hierdie land van ons wat NIE op ‘n gereelde basis op een of ander manier deur misdaad geraak word nie?

Tel weer daardie seëninge. Verander weer die fokus. Neem weer in oënskou. Nietighede teenoor dit wat regtig saak maak.

Aan die begin het ek dit gedoen uit nuuskierigheid, vir interessantheid. Wie was my voorgeslagte? Wat was hulle name? Waar in ons volksgeskiedenis het hulle ingepas?

Ek moes eenvoudig net my stamboom begin navors, begin met die wortels diep onder die aarde waar niemand dit kan sien nie.

Dit was en is nog steeds ‘n opwindende reis deur die geslagte langs, maar inderdaad soos daardie beeld van ‘n trein wat ek een oggend uit Nieu-Zeeland ontvang het: die lewe self is soos ‘n treinrit waaraan ons deelneem. Met die opklimslag was ons nie die eerste passasiers nie. Ons gaan ook nie die laaste passasiers wees nie. Ek wil dit graag sien as ‘n outydse stoomtreinrit, met fluite wat blaas, ‘n lokomotief wat stoom en wiele wat kletter en ritmies klap op die spore…

Met geboorte het ons op hierdie lewenstrein geklim, ons reistasse gepak. Saam met ons op daardie selfde stasie het ander mense ook opgeklim. Dit was ‘n eenvoudige stasietjie, doer iewers in die veld waar ons ons bewussyn gekry het. Eenvoudige, karige reistassies, die handvatsels al verweer, die klere wat ons gepak het nie luuks of indrukwekkend nie. Ons het nie veel saamgehad nie, miskien ‘n stowwerige Bybel, ‘n afdruk van ‘n foto van die Groot Trek. Dalk ‘n troufoto van ons ouers daar waar hulle staan, prim en proper. ‘n Ovaal portretskildery van ons grootouers met oë blouer as blou wat effens afkeurend ons reis gevolg het wanneer ons bewus van hulle geraak het. As kind het daardie kyke my dikwels ongemaklik laat voel, so asof ek iets verkeerd gedoen het en hulle my dophou om seker te maak ek doen die regte ding. Nou, as volwassene, sekerlik al verby daardie mylpaal wat hulle bereik het, besef ek dit was nie kyke vol kritiek nie, maar vol liefde, vol trots, vol aanmoediging.

Aan die begin van ons gesinnetjie se reis het ons vir eers net in die een kompartement gebly. In hierdie kompartement het ons met mekaar gespeel, gelag, baklei soos boeties en sussies doen, die lewe gedeel. Elke nou en dan het iemand van die ander kompartemente af kom inloer en ons lewens opgehelder. Ons ooms met hulle stories, ons nefies en niggies met hulle energie, soms ‘n verlangs familielid soos tannie Joey met haar waardige maar liefdevolle glimlag, oom Hennie met sy borselkophaartjies, blou oë, kombi.

Soms het ons trein vir ‘n ruk lank op ‘n stasie gestop en dan het ons afgeklim, gekuier, die stasie verken, ander mense leer ken, maar dan het elkeen weer in sy eie kompartement geklim en die reis hervat. Dikwels was daar ook ander treine wat verbygestoom het en dan het ons gewuif. Ander kere moes twee treine langs mekaar wag vir ‘n derde trein om eers verby te kom en dan het ons so deur die venster heen gesels, inligting uitgeruil, tyd gedeel voordat ons treine weer sou aangaan.

Dit is ‘n lang reis met hierdie trein. Iewers op ‘n stasie, toe ons besig was om mekaar te karnuffel en te stry oor wie nou eintlik wat gedoen het, het iemand besluit om af te klim. So stilletjies, ongemerk en eers toe die trein aanbeweeg het het ons agtergekom sy is nie daar nie. Ons het haar gesoek, by vreemde kompartemente ingeloer om te kyk of sy nie dalk daar was nie, maar sy was weg. By elke volgende stasie het ons hoopvol uitgekyk of sy nie dalk iewers, tassie of pakkies in die hand reeds weer vir ons wag nie, dalk ‘n geleentheid saam met iemand gekry het en ons weer ingehaal het nie. Maar sy was nie daar nie. Eers later, toe die trein om ‘n kronkelende draai gaan het ons haar weer gesien: in ‘n ander kompartement saam met iemand anders. En veel later, om nog ‘n kronkel, die klein dogtertjie met die groot ogies en donker haartjies – ons nuwe sussie wat nuuskierig na ons gestaar het, geen idee gehad het hoekom ons almal in verskillende kompartemente reis nie…

In ons kompartement was dit stil. Vir ‘n baie lang ruk het ons net na mekaar gesit en kyk. Soms het daar ‘n stryery uitgebreek oor onbenullighede, maar meestal het ons nie gepraat nie, net deur die vensters gekyk na die tonele wat verby die treinvenster geswiep het. Daar was oomblikke wanneer ons begin het met “onthou jy nog”-stories, maar dadelik weer opgehou het omdat die woorde in ons monde gestol het, die trane te vlak en te naby was en ons te bang was om dit hardop te sê: Ons is nou op onsself aangewese in hierdie kompartement…

Stadig maar seker, een vir een het ons uitgestap na ander kompartemente toe. Huiwerig vir ‘n ruk lank net gaan sit, gekyk of ons raakgesien word, of ons toegelaat word om daardie kompartement te deel. Soms vir langer rukke as ander, maar meestal het die kompartemente leeggeloop of net van passasiers verander. Tot daar iemand ingestap het wat gekom het om te bly en ons dan skugter nadergeskuif het, begin gesels het, saam deur die venster gekyk het om te sien op watter stasie ons onsself bevind het.

So het ons kompartemente weer begin vol raak terwyl ander passasiers in die gangetjies afgeloop het en soms ingeloer het, geselsies aangeknoop het. Soms gaan kuier ons in die ander kompartemente en dan is die hoofonderwerp: Onthou jy nog? Onthou jy nog wie ons was? Maar nooit regtig, “weet jy wie ek nou is?” nie. Daarvoor het ‘n mens tyd saam nodig. Tyd om te sit en gedagtes uit te ruil.

Daar was ‘n tyd toe ons weer ‘n kompartement saam met Ma gedeel het. En met ons sussie en haar pa. Dit was goeie tye, daardie tye van leer ken. Maar die trein sou bly voortsnel en langs die pad sou die passasiers een vir een afklim, het die landskap stadigaan begin verander. Op een stasie was dit tyd vir iemand anders om af te klim.

En so stoom ons trein voort. Wanneer ons bestek neem van wie saam met ons in die kompartement is, besef ons dat die passasiers verander het. Vir sommige van ons, waarvan ek myself as ‘n gelukkige een tel, is daar min veranderinge en deel ons ons kompartemente vir ‘n lang tyd. Ander moet stasie na stasie totsiens sê en aanbeweeg….

Maar uit die koffers wat ons doer aan die begin saam met ons op die trein gebring het en iewers op ‘n boonste leë bed weggesteek het, begin my nuuskierigheid nou die oorhand neem. Ek haal die portrette uit, ek stof dit af en bekyk dit. Wie was hierdie mense in hierdie portrette? Waar het hulle vandaan gekom?

Elke nou en dan wanneer die trein met ‘n besonderse hoë bergpas op kronkel kry ek so ‘n glimpsie van die waens ver ondertoe aan die onderpunt van die trein: daar is ‘n ouma wat stil glimlag, daar is ‘n oupa met ‘n vonkel in sy oog wat ‘n poets bak. Daar is ‘n oupagrootjie met sy perd wat runnikend en vol salpetersweet op ‘n stasie in die verbygaan kom groet het. Op ‘n ander stasie is ‘n bekende gesig, ‘n voorouer besig om haar goedjies af te laai in ‘n ossewa in. By nog ‘n stasie is daar tente neffens die spoor opgeslaan, staan ‘n ouma oorgrootjie by ‘n skotteltjie met water, kappie op die kop, lang rok waarvan die soom effens stowwerig op die droë aarde sleep en kyk reguit na my met oë wat vra: Ken jy my? Weet jy hoekom ek hier tussen die gras en die bossies my gesinnetjie in ‘n konsentrasiekamp probeer aan die lewe hou?

Die trein het nou al met ‘n wye draai beweeg en die stasietjies flits die een na die ander verby: Groot Marico, Zeerust, Lichtenburg, Potchefstroom.

Op ‘n dag galop die stoomtrein deur die Vrystaatste vlaktes met name van stasies waarvan ek al gehoor het, maar nog nie ken nie. Bothaville, Heilbron en verder weg, Villiers waar daar ook ‘n omie leunend op ‘n kierie by sy voorhekkie staan, hoed op die kop, oë skrefies teen die son en wie se gesig vir ‘n oomblik verhelder: ‘n broer van ‘n ouma oorgrootjie wat wuif en waai.

Tyd vir die trein om deur Natal voort te ploeg. Dis ‘n onherbergsame wêreld met enkele stasies wat sigbaar raak en waar ‘n gesig onverwags opkyk en herkenning soos die son opkom: Blaawkrans, Bloedrivier. Verskrikking. Tussen die knars van ossewawiele deur, verby assegaaie en perde en osse en koffiekonfore en blikbekers wat rinkelend in die watent kletter…

Die Oos-Kaap: Cradock, Graaff-Reinet. Ander name soos Bruintjieshoogte, Swagershoek…

Ek neem nou tyd om deur my kompartementvenster na hierdie stasies en hulle mense te kyk en daar kom ‘n vrede oor my. Ek ken hulle, hulle is my mense. Hulle is ons mense. Almal van hulle was deel van hierdie lange trein wat so deur die lewe stroom. Hulle was nog heeltyd daar. Hulle het gelewe en het lewe aan hulle kinders geskenk wat lewe aan hulle kinders geskenk het en so gaan dit aan. Ons hoort op hierdie trein. Ons behoort aan hierdie trein…

Iewers in die Wes-Kaap is daar bekende tonele. Wingerde wat die een na die ander verbysnel. Plase wat wild lê maar stadig maar seker verbou word. Hier is daar ‘n voormoeder wat met ‘n ferm hand alleen bevele uitdeel, daar is daar ‘n voorvader wat met leepoë na sy glasie wyn staar. Hier is ‘n koster in ‘n kerk besig om die klok te lui, daar is ‘n ander voorvader besig om voorrade by ‘n skip te verkwansel.

Ons ry verby die strand en daar staan Eva Krotoa in die sand, haar rokkie waaiend in die wind, haar ogies bang en onseker, maar sy waai vir ons. Doer in die verte is Robbeneiland in die groot see sigbaar en in die hawe lê ‘n skip geanker waarop Pieternella met haar skamele bondeltjie wag om in die ruim opgeneem te word.

Nader aan die kasteel is die slawekwartiere en daar staan die slawe-opsiener. Langs hom ‘n fyne slawemeisie wat ook opkyk en glimlag met die sterre in haar oë.

Die Couché-familie het so pas van ‘n skip afgeklim. Op ‘n ander plek tussen trommels vol klere en aardse goed staan Marguerite de Savoy, sestien jaar oud in ‘n nuwe land…

Haar bure is oral en min weet sy dat ons deur bloedbande almal aan mekaar verbind is: die Botmas, die Bothas, die Nels, die Pienaars, die Pretoriusse, die van der Merwes, Potgieters, Prinsloos. Noem dit maar op en daar is ‘n fyn goue draadjie wat almal aan mekaar weef…

En iewers, in ‘n skip se ruim, is slawemeisies uit Indië, van Madagaskar, van Batavië wat nou Indonesië is. Verskrik en bang vir die onbekende, ontwortel en weggeneem van hulle families af, oorgegee aan die genade van hulle slawe-eienaars met die hoop, die vae hoop dat daar tog iewers vir hulle ‘n plekkie sal wees…

So hou die trein aan en stoom stoom stoom verby die stasies. Op elke een van daardie stasies, is ‘n stukkie van onsself. ‘n Skerfie van ons beelde wat terug na ons toe gereflekteer word…