ΈΛΕΥΣΙΣ – ένα ταπεινό ενδιαίτημα αθανασίας

ΓΕΝΟΣΗΜΑ – ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ, ΟΙ ΟΦΕΙΛΕΣ ΚΙ ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ – σχόλιο επί της συλλογής ΓΕΝΟΣΗΜΑ (εκδόσεις ΑΩ, 2021)
Τα ΓΕΝΟΣΗΜΑ είναι μια συλλογή με πολλές υφολογικές ομοιότητες με προηγούμενες ομάδες κειμένων μου (Κείμενα για την Αφαλάτωση, Δεκαεπτά μικροκείμενα για τον Walt Whitman και – ίσως, εν μέρει – Εγκιβωτισμοί) που είχαν δημοσιευτεί στο μπλογκ μου, σε διαδικτυακούς ιστότοπους, σε περιοδικές ανθολογίες, καθώς και στο πρώτο μου βιβλίο με πεζά στις Πόλεις το Χειμώνα (Έναστρον 2018). Θεώρησα ότι από αυτά τα κείμενα προέκυπτε – μορφολογικά – ένα μονοπάτι που άξιζε να ακολουθήσω, το οποίο όφειλε να αντισταθεί στην ψυχρότητα του δοκιμιακού λόγου, που σε ορισμένα κείμενά μου υπερτερούσε, όφειλε επίσης να διατηρήσει ή και να ενισχύσει την ποιητική συνιστώσα (ό,τι κι αν σημαίνει αυτό για τον καθένα). Τα ΓΕΝΟΣΗΜΑ άρχισαν να γράφονται σε μια περίοδο όπου η δεκαετής – σχεδόν – κρίση της ελληνικής κοινωνίας είχε πλέον οδηγήσει σε μια αλληλουχία κοινωνικών συνειρμών η οποία δεν περιείχε τον άνθρωπο ως ενεργή συνιστώσα αλλά ως υποκατάστατο. Αυτή η αλληλουχία – εν μέρει – με οδήγησε στον τίτλο της συλλογής. Έχοντας στο ίδιο διάστημα αντίστοιχες διαυγείς προσωπικές προσλαμβάνουσες από χώρες της κεντρικής Ευρώπης και κυρίως το Βέλγιο, διαπίστωσα πως έχουμε περάσει σε μια περίοδο παγκοσμιοποίησης, όπου το αστικό κράτος υπόσχεται – πλέον – αδιακρίτως σε όλους τους πολίτες του μια καθαρότητα θεσμών και προνομίων με τρόπο ανάλογο με εκείνο που ένα Γενόσημο φάρμακο υπόσχεται ότι θα διαμοιράσει τη δραστική του ουσία: δημοκρατικά, με μικρό κόστος και προς πάσα κατεύθυνση. Αυτή η Νέα Κανονικότητα, που θυμίζει εν πολλοίς την ατμόσφαιρα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, ορίζει επίσης μια γενόσημη «καθαρότητα» στις σχέσεις του πολίτη με το κράτος, η οποία – ανεξαρτήτως προθέσεων βέβαια – καταλήγει στην όξυνση των αντιθέσεων παρά στην εξομάλυνση· μια καθαρότητα πιο καθαρή για τους “καθαρούς” (αλλά πολύ πιο βρώμικη για τους “βρώμικους”).
Αυτό είναι περίπου το συνειδησιακό αλλά και το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι μέσα στο οποίο ωριμάζουν και αναπτύσσονται τα Γενόσημα καθώς η πίκρα της ύπαρξης απέναντι στη συνειδητοποίηση της φθοράς, η απόλυτη μοναξιά και η τραγικότητά της, η απελπισία των κορμιών εντός ενός δοθέντος και αμετάκλητου περιβλήματος, η αγάπη προς την ετερότητα και – κυρίως – η αποστροφή προς την επεμβατική «γλυπτική» των Δομών (πολιτικών, κοινωνικών, θρησκευτικών και άλλων) στους ανθρώπους, στην ιστορία, στη φύση, στην ίδια τη ζωή, μνημονεύονται εκεί με διάφορους τρόπους.
Τα ΓΕΝΟΣΗΜΑ οφείλουν επίσης τη γραμματολογική και -εν μέρει- την οντολογική τους υπόσταση στη Φιλοσοφία της Γλώσσας και αποτίνουν φόρο τιμής στον θεμελιωτή της, Λούντβιχ Βίτγκενστάιν (Ludwig Wittgenstein) και στο εμβληματικό έργο του Tractatus Logico-Philosophicus, καθώς η αισθητική αρχή της συλλογής (μα και γενικότερα της ποίησης που επιχειρώ) συμπίπτει με την κατακλείδα του: Για όσα δεν μπορεί να μιλά κανείς θα πρέπει να σωπαίνει. Η αρίθμηση κατά δεκάδες στα δεξιά του κορμού του κειμένου, έχει γίνει – παρόλα αυτά – απλά για λόγους τεκμηρίωσης και δεν ενέχει την ισχύ της αρίθμησης των προτασιακών διατυπώσεων του Tractatus.
Το βιβλίο οφείλει επίσης πολλά στην εικαστική και ποιητική ιδιοφυία του Αύγουστου Ζάντερ (August Sander), φωτογράφου, εκφραστή της Νέας Αντικειμενικότητας στην φωτογραφική τέχνη. Στη φωτογραφία του με τίτλο Νεαρή Μητέρα Μεσαίας τάξης, ένας κατάξανθος άρειος γόνος κι ένας κατάμαυρος σκύλος ράτσας συνυπάρχουν εκατέρωθεν της Μητέρας σε ένα λιβάδι στην εξοχή. Ξεφυλλίζοντας τον κατάλογο μιας φωτογραφικής έκθεσης που είχα επισκεφτεί στη Ζυρίχη πριν μερικά χρόνια, και η οποία συνδύαζε τον Αύγουστο Ζάντερ με το ελαφρώς μεταμοντέρνο του ανάλογο, την Νταϊάν Άρμπους (Diane Arbus) και πέφτοντας πάνω σε αυτή τη φωτογραφία, μου έγινε σαφές ότι δεν θα μπορούσε να βρεθεί καταλληλότερη εικόνα για να γίνει εξώφυλλο των ΓΕΝΟΣΗΜΩΝ. Σχεδόν ταυτόχρονα με τον τίτλο λοιπόν προέκυψε και το εξώφυλλο του βιβλίου.
Έχει ενδιαφέρον, για όσους αναζητούν περιεχόμενο στην επιλογή των αριθμών, η παρατήρηση ότι το σύνολο των στροφών και των ολοτήτων, οι αριθμοί 278 και 49 αντίστοιχα, είναι και οι δυο ημι-πρώτοι αριθμοί, δηλαδή οι φυσικοί διαιρέτες τους, πλην της μονάδας, είναι δυο πρώτοι. Ο 278 είναι γινόμενο των πρώτων 2 και 139, ενώ ο 49 είναι γινόμενο του 7 επί το 7. Και ο 139 και ο 49 είναι και οι δύο πρώτοι και ευτυχείς αριθμοί, καθώς προσθέτοντας το άθροισμα των τετραγώνων των ψηφίων τους και επαναλαμβάνοντας τη διαδικασία εξαντλητικά καταλήγουμε στη ΜΟΝΑΔΑ. Όλα αυτά είναι μια ευτυχής συγκυρία, ένα παράξενο συμπαντικό ενσταντανέ, καθώς από ένα σφάλμα της σελιδοποίησης, παραλείφθηκαν μερικές στροφές, η ολότητα με τίτλο Spleen – Ο σπλήνας του Πηλίου* (την οποία παραθέτω για λόγους τεκμηρίωσης μετά το τέλος του αυτοσχόλιου) με αποτέλεσμα να καταλήξουμε στους συγκεκριμένους αριθμούς. Δεν υπήρξε λοιπόν πρόθεση παρά μια ανάγκη για ερμηνεία. Θεωρώ καλοδεχούμενο το όλον. Έτσι προχωράει η επιστημονική σκέψη άλλωστε. Για την ποίηση ας πουν οι αναγνώστες.
Τέλος, ενώ αναγνωρίζω τις ομοιότητες που παραπέμπουν στις Φωνές του Αντόνιο Πόρτσια, ενώ, είχα – γράφοντας – ομολογώ κατά νου τη θαυμαστή Συνηγορία Ποιήσεως (Κίχλη, 2015) του Μάρκου Μέσκου κι έχοντας μιλήσει με αναγνώστες, με ποιητές και κριτικούς που τους αρέσει να απομονώνουν τις στροφές και να τις αντιμετωπίζουν ως αποφθέγματα, αφορισμούς, επιγράμματα, σπαράγματα ή μικροποιήματα ανεξάρτητα από την ακολουθία μέσα στην οποία παρουσιάζονται, ο ίδιος αντιλαμβάνομαι περισσότερο τα Γενόσημα ως 49 ποιητικές ολότητες που αναδιατυπώνονται -καθώς διατυπώνονται- σε έναν αέναο διάλογο των τίτλων με τις στροφές τους για τις οποίες επιδίωξα να λειτουργήσουν – μετρικά και κατά συνέπεια, δραματουργικά – όπως οι στροφές στις Αρχαίες τραγωδίες όπου ο χορός, απαγγέλοντας τα χορικά, έστρεφε από τη μια μεριά της σκηνής προς στην άλλη ακριβώς μόλις ολοκλήρωνε μια στροφή. Μια πρώτη παρουσίαση των Γενοσήμων που έκανε η σκηνοθέτις και ποιήτρια Πελαγία Φυτοπούλου σε μια θεατρική δράση που οργάνωσε για το Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά, επιβεβαίωσε αυτή την επιλογή: κάθε ολότητα μπορεί να απαγγελθεί είτε ως θεατρικός μονόλογος είτε ως διάλογος. Αυτός ο δυισμός – του εγκιβωτισμένου ατομικού εντός του συλλογικού – επεδίωξα να διαχέεται σε ολόκληρο το βιβλίο. Ή ακριβέστερα – και για να χρησιμοποιήσω ένα παράδειγμα από τον χώρο της Φυσικής – μπορεί κανείς να πει ότι κάθε μια από αυτές τις 278 στροφές ανήκει ταυτόχρονα στην ολότητά της, στον τίτλο της καθώς και στο σύνολο της συλλογής με τρόπο ανάλογο με τον οποίο τα ελεύθερα ηλεκτρόνια ενός μεταλλικού αγωγού (ηλεκτρόνια σθένους που έχουν χαλαρούς δεσμούς με τους πυρήνες τους) ανήκουν ταυτόχρονα όχι μόνο στο δικό τους άτομο μα και σε ολόκληρο τον αγωγό συνολικά. Απαιτείται ένα βολτάζ, μια τάση, μια μπαταρία στα άκρα του αγωγού και κάθε ένα από τα ελεύθερα ηλεκτρόνια αρχίζει ένα προσανατολισμένο ταξίδι μες στο μέταλλο που – ανάλογα με την μπαταρία του καθενός – κάποιοι θα το προσλάβουν απλώς ως ένα ηλεκτρικό ρεύμα ικανό να ανάψει ίσα ίσα – στη διάρκεια ενός σχολικού πειράματος – ένα ευτελές λαμπάκι, ενώ κάποιοι άλλοι θα διακρίνουν στο ταξίδι αυτό, επίμονο, επώδυνο και απελευθερωτικό, της ποίησης το πρόταγμα._
(κείμενο που γράφτηκε για την παρουσίαση της συλλογής στο καφέ του Νομισματικού Μουσείου της Αθήνας στις 20 Οκτωβρίου του 2021)
Κωνσταντίνος Χ. Λουκόπουλος
Ακολουθεί η ολότητα Spleen:
*SPLEEN

Ολόφυτη η Πορταριά με καστανιές που θρύβονταν και σκορπούσανε τα φύλλα τους με τον βοριά. Λες και φτυάριζε το βουνό τα σπλάχνα του. Αμέσως σκέφτηκα: ο σπλήνας του Πηλίου.

ΤΑ ΟΣΤΑ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Τα οστά των ζώων που βρέχονταν από τη θάλασσα, εστίες με νερό γλυφό, κοιλότητες των δρόμων. Μια σιωπηλή συνθήκη του ηχηρού λευκού. Ένας γάμος κι ένα μνημόσυνο μαζί· της πρόθεσης με την απελπισία.

ΤΟ ΧΑΡΤΑΚΙ

Των φιλιών η ζάχαρη γρήγορα κρυσταλλώνει καθώς συλλέγει όγκο από όμορα γλυκίσματα· τρίχες, κλωστές, φλοίδες, ένα χαρτάκι που μύριζε εσένα. Πώς τό ‘χες έτσι τσαλακώσει…


ΒΕΡΓΕΣ

Νύχτα, θα λέω ένα κορμί κι από τις βέργες του απλούστερο, όπου θα λείπει το κρέας, τα μαλλιά, τα μάτια. Καθώς την ύλη ασώματος νυμφεύομαι, σύρω μια πέτρα κι όλες τις βέργες μου τσακίζω. Άστες να κλαίνε, μοναχές, στο στρώμα σαστισμένες· αυτές θα γίνουν με τα χρόνια οι αντηρίδες σου.

ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΠΟΥ ΑΦΗΣΑ

Το πρόσωπο που άφησα υπάρχει ερήμην μου, όπως υπάρχει ένας καρπός που από το δέντρο του αποκόπτεται. Έρημος και βουβός, γεμάτος απ’ τη μνήμη του ξύλου.

ΤΟ ΠΕΡΙΤΥΛΙΓΜΑ

Πέρασα αργότερα κι ήθελα να το επανακτήσω. Κι ας ήταν όλο λάσπες, με μια κρούστα μύκητες στο χρώμα των ματιών.
-Μην το ζυγίζετε, δεν είναι ανάγκη. Τι βάρος νά ’χει ετούτο εδώ το περιτύλιγμα; Όσο ένας Αύγουστος στη μπούκα του Χειμώνα.

Νοέμβρης του 2019 – Louvain la Neuve – Βέλγιο

Πρώτη δημοσίευση στο λογοτεχνικό περιοδικό ΚΑΡΥΟΘΡΑΥΣΤΙΣ – τεύχος 10/11
– Απρίλιος του 2022 –

Δεύτερη δημοσίευση στο ένθετο για τον πολιτισμό της ιστορικής εφημερίδας της ομογένειας, ΕΘΝΙΚΟΣ ΚΗΡΥΞ, στις 07/05/2022.

ένας μανδύας φωτός

Δεν γέρνουν πάντοτε οι λέξεις

προς την επιθυμητή απλότητα

κι ένα παραδείσιο πουλί γεμάτο τρίλιες

ύπουλα τσιμπολογά

τον καθαρό αχό μιας ταπεινής σταγόνας

που όλο πασχίζει να διατυπωθεί

καθόσον πρήζεται·

εκεί

μες στους υπόηχους

θάλλει

το σιωπηλό νερό της ποίησης 

κι ένας ολόκληρος Μπεν Χουρ

σινεμασκόπ

και με τρισδιάστατο ήχο

κατακρημνίζεται

μέσα σε κάποια ασπρόμαυρη

Πηγή των Παρθένων

σαν μια πολύχρωμη έκρηξη

που εσωρήγνυται στην τέφρα της·

η τέφρα είναι που μένει·

εμείς, μοιραία,

ως να κατακτηθεί

ετούτη η απλότητα,

θα συνεχίζουμε να ουρλιάζουμε

πολύχρωμα κι απεγνωσμένα·

η ποίηση δεν είναι μόνο ένας μανδύας φωτός·

είναι το κρέας μας._

22/06/2019