ਚਿਮਾਮਾਂਡਾ ਙੋਜ਼ੀ ਅਡੀਚੇ

ਸਿਆਣ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ: ਜਸ਼ਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ

ਸਿਆਣ:

ਦੁਨੀਆ ਕੀ ਹੈ? ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਹੋ?

ਕਹਾਣੀ, ਕਹਾਣੀ! ਹਾਂ, ਕਹਾਣੀ।

“ਕਹਾਣੀ” ਕਿੱਡੀ ਰੌਚਕ ਤੇ ਚੰਚਲ ਕਲਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੌਖਿਕ ਵੰਨਗੀ ਬਣ ਕੇ ਟੱਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਸਤਰ ’ਚ ਸਮੋਈ, ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿੱਡੀ ਲੰਮੇਰੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ’ਚ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਬਕ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਅਡੀਚੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇਪਣ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ, ਦੇਸ਼, ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇਕਹਿਰੀ ਨਹੀਂ, ਦੂਹਰੀ, ਤੀਹਰੀ ਜਾਂ ਚੌਹਰੀ ਹੋਣਾ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ’ਤੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠ ਨੂੰ ਰੇਖਕੀ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬਹੁਤ ਅਨੇਕ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਪਹੁੰਚ ਬੂੰਦ ਜੇਡ ਨਹੀਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਜੇਡ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਬੜਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਕਿਸੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਇਕਹਿਰੀ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਾਂ ਸੈਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਕੋਟ ਅਤੇ ਅਸੰਖ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਕਹਾਣੀ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਏਨਾ ਅੰਨਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਚ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਤੁਸੀਂ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੇ ਇਕਹਿਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ’ਚ ਹੋ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫੈਲਣ-ਵਿਗਸਣ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਅਡੀਚੀ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜਾਉਂਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਗਲਬੇ ਨੂੰ ਨਾ ਕਬੂਲਦਾ ਹੋਇਆ ਲਘੂ-ਬਿਰਤਾਤਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਉਘਾੜਨ ਲਈ ਅਗਰਸਰ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ’ਚ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਲਿੰਗ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਜਾਤ-ਜਮਾਤ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਹਿ-ਹੋਂਦਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਜੁੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਓਥੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤੀ ਗਈ, ਜਿਹੜੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਕੇਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹਾਂ – ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹਿਤ। ਜੈਂਡਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ ਤੇ ਤੀਜਾ ਜੈਂਡਰ ਆਖਣਾ ਅਜਿਹੀ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਟੀਆਂ-ਸੋਟੀਆਂ ਮਦਾਂ (terms) ਵੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ-ਅੰਤਰ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਾਰਗਰ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਹਾਰਕ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਰਲ ਬੋਲੀ ’ਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਚੇਤਨ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੂਝ ਭਰਪੂਰ ਮਜ਼ਮੂਨ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕਹਿਰਾ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸਾਡੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਕਹਿਰੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨੂੰ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀ ਗਾਇਬ ਹੈ ਜਾਂ ਕੀ ਵਧਾਅ ਹੈ? ਭਾਵ ਮਹਾਂ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਲਘੂ-ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਬਲ ਰੂਪ ’ਚ ਉੱਘੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖੋਂ ਪੂਰਨ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਵਿਕਲਪੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਅਸਲ ਜੁਗਤ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿਰਜਣੀਆਂ ਨੇ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ, ਭਾਂਤ-ਸੁਭਾਂਤੀਆਂ, ਖੁਸ਼-ਉਦਾਸ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਾਂਗੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਿਰਜੇਗਾ ਤੇ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਉਹ ਅਪਣੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪਾਵੇਗਾ। ਲਿਖੋ, ਸੁਣਾਓ, ਦੱਸੋ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ। ਪਰ ਮਨਘੜਤ ਤੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੱਚ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਚੋਂ ਪੁੰਗਰੀ ਕਹਾਣੀ, ਅਨੁਭਵ ’ਚੋਂ ਕਸ਼ੀਦ ਹੋਈ ਮੌਲਿਕ ਕਹਾਣੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਖੌਰੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੋਵੇਗੀ। 

ਜਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਲਮੀ ਆਗੂਆਂ ਤੀਕਰ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਉਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਕਹਿਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ਼ੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜੁੱਟਾਂ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ’ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।                                  

ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹਾਂ, ਤੇ …. ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ’ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕਰਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਪੂਰਬੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਚਾਰ ਸਾਲ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਕੁਝ ਨੇੜੇ ਹੈ। 

ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਲਿਖਣ ਵੀ ਛੇਤੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਲੇਖਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਸੱਤਾਂ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੋਵਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਰੰਗਦਾਰ ਪੈਂਸਿਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਤਮਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬੁਣਦੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੇਰੀ ਸਾਊ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ ਹੀ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਗੋਰੇ ਤੇ ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਨ। ਉਹ ਬਰਫ਼ ’ਚ ਖੇਡਦੇ। ਉਹ ਸੇਬ ਖਾਂਦੇ। ਤੇ ਉਹ ਮੌਸਮ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ, ਏਸ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਮੈਂ ਨਾਇਜੀਰੀਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਾਇਜੀਰੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦੇ ਗਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਕੋਈ ਬਰਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦੀ, ਅਸੀਂ ਅੰਬ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਮੌਸਮ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। (ਹਾਸਾ)

ਮੇਰੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਅਦਰਕੀ ਬੀਅਰ ਪੀਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ, ਦੇ ਪਾਤਰ ਅਦਰਕੀ ਬੀਅਰ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਗੇ ਸੁਣੋ, ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਅਦਰਕੀ ਬੀਅਰ ਹੁੰਦੀ ਕੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬੀਅਰ ਚੱਖਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਬੜੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਬੱਚੇ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਗੋਰੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ’ਚ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ’ਚ ਬਾਹਰਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਛਾਣਦੀ ਨਹੀਂ।

ਹੁਣ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੱਭ ਲਈਆਂ ਤਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਵੀ ਏਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨੀਆਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ। ਪਰ ਚਿਨੂਆ ਅਚੀਬੇ ਤੇ ਕਾਮਾਰਾ ਲਾਏ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰੀ। ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕ, ਚਾਕਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਵੀ ਸਾਹਿਤ ’ਚ ਹੋਂਦ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ।

 ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਮਰੀਕਨ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਰ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਪਰ ਗ਼ੈਰ-ਇਰਾਦਨ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ’ਚ ਹੋਂਦ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ।

ਮੈਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਨਾਇਜੀਰੀਆਈ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਬਾਪ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੀ ਤੇ ਮਾਂ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ, ਆਮ ਵਾਂਗ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵਾਲੀ ਘਰੇਲੂ ਮਦਦ ਸੀ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਨੇੜਲੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਸੋ, ਜਿਹੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਮੈਂ ਅੱਠਾਂ ਦੀ ਹੋਈ, ਸਾਡੇ ਘਰੇ ਨਵਾਂ ਮੁੰਡਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਫਿਡੇ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕੋ ਗੱਲ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਿਮੀਂਕੰਦ, ਚੌਲ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਹਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਘੱਲਦੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਖਾਂਦੀ ਤਾਂ ਮਾਂ ਨੇ ਕਹਿਣਾ, “ਆਵਦਾ ਖਾਣਾ ਖਤਮ ਕਰ! ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਫਿਡੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਙ ਕਈ ਐਸੇ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਹੈ ਨਹੀਂ?” ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਫਿਡੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ’ਤੇ ਅਥਾਹ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ।

ਫਿਰ ਇਕ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, ਅਸੀਂ ਉਹਦਾ ਪਿੰਡ ਵੇਖਣ ਗਏ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਰਫ਼ੀਆ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਬਣੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬੁਣਤੀ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਹੜੀ ਉਹਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚੋਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਬਣਾ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਗਰੀਬ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਵੇਖਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।

ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣ ਲਈ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਛੱਡਿਆ। ਮੈਂ ਉੱਨ੍ਹੀਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਅਮਰੀਕਨ ਰੂਮ-ਮੇਟ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਅਚੰਭਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮੈੰ ਏਨੀ ਚੰਗੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਸ਼ੋਪੰਜ ਜਿਹੀ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਮੇਰਾ ‘ਕਬਾਇਲੀ ਸੰਗੀਤ’ ਸੁਣ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰੀਆ ਕੈਰੀ ਦੀ ਟੇਪ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਈ।  ਉਹਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਗੈਸ-ਚੁੱਲਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਣਾ ਆਉਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਅਟਕ ਗਈ ਸਾਂ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ – ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲਈ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਮੇਰੇ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਹੋਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਝ, ਦਕਿਆਨੂਸੀ ਅਤੇ ਅੱਛੇ-ਖਾਸੇ ਦਇਆ ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ ਕੋਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਸੀ – ਇੱਕੋ-ਇਕ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ। ਇਸ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ’ਚ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਲੋਕ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖੋਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਰਲ਼ਦੇ-ਮਿਲ਼ਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਨਾਂ ਲਈ ਦਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਟਿਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਜਿਹੇ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ।

ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਗੱਲ ਛਿੜਦੀ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ। ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਨਾਮੀਬੀਆ ਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਅਪਨਾਉਣੀ ਪਈ ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਪਣੇ-ਆਪ ਬਾਰੇ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਵਜੋਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਬੜੀ ਖਿਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਤਤਕਾਲੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲਾਗੋਸ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਡਾਣ ਵਿਚ “ਭਾਰਤ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦਾਨ-ਕਾਰਜਾਂ” ਲਈ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਾਲ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਉਣ ਮਗਰੋਂ, ਮੈਨੂੰ ਅਪਣੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ ਦਾ ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ’ਚ ਵੱਡੀ ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੋ ਸੋਚਣਾ ਸੀ ਕਿ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਸੋਹਣੇ ਭੂਦ੍ਰਿਸ਼, ਮਨਮੋਹਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਤੇ ਬੇਮਤਲਬ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੇਸਮਝ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਏਡਜ਼ ਨਾਲ ਮਰ ਰਹੇ, ਅਪਣੇ-ਆਪ ਲਈ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਅਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਦਿਆਲੂ ਤੇ ਗੋਰੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਫ਼ਰੀਕਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵੇਖਣਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੀ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਫਿਡੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ’ਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਜੌਨ ਲੋਕ ਦੀ ਲਿਖਤ ’ਚੋਂ ਇਕ ਕਥਨ ਹੈ, ਜੋ 1561 ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਆਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਰੌਚਕ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ। ਕਾਲੇ ਅਫ਼ਰੀਕਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਹਨ, ਇਹ ਬਿਨ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।” ਹੁਣ, ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਹ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹਾਸੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਜੌਨ ਲੌਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਅਰੀਫ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਉੱਪ-ਸਾਹਾਰਨ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਨਾਕਾਰਤਮਕ, ਅਵੱਲੀ, ਹਨੇਰੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਵੀ ਰੁਦਰਡ ਕਿਪਲਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਅੱਧੇ ਭੂਤ ਤੇ ਅੱਧੇ ਜਵਾਕ” ਸਨ।

ਤੇ ਸੋ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਅਮਰੀਕਨ ਰੂਮ-ਮੇਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਇਕਹਿਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵੇਖੇ ਤੇ ਸੁਣੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਨਾਵਲ “ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ” ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਬੜੀ ਚਾਹਤ ਸੀ ਕਿ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਨਾਵਲ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ’ਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਾਤਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਹਦੇ ਵਰਗੇ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਤੇ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਬੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਪਾਤਰ ਕਾਰਾਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਾਹਲ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹਾਂ।

ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਯੂ.ਐੱਸ. ਤੋਂ ਮੈਕਸੀਕੋ ਗਈ ਸੀ। ਯੂ.ਐੱਸ. ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਮਹੌਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਣਾਅ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸਾਂ ਛਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਅਕਸਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮੈਕਸੀਕਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨਅਰਥ  ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਸੀਕਨਾਂ ਬਾਰੇ ਅਨੰਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਹਤ-ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੂਹ ’ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਵਗੈਰਾ-ਵਗੈਰਾ। ਗੁਆਡਲਾਜਾਰਾ (ਮੈਕਸੀਕੋ ਦਾ ਕਦੀਮੀ ਸ਼ਹਿਰ) ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਘੁੰਮਣਾ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮਾਂ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਣਾ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖਾਣੇ ਦਾ ਰੋਲ ਬਣਾ ਕੇ ਫਿਰਦੇ, ਸਿਗਰਟ ਪੀਂਦੇ, ਹੱਸਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨਾਲ਼ ਬੈਚੇਨ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਮੈਕਸੀਕਨਾਂ ਦੀ ਮੀਡੀਆ ਕਵਰੇਜ ਵਿਚ ਏਨੀ ਮਗਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਕੁਝ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਇਕ ਨੀਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ। ਮੈਂ ਮੈਕਸੀਕਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਚ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਕਿਸੇ ਲੋਕਾਈ ਬਾਰੇ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੇ ਫੇਰ ਦੁਬਾਰਾ-ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਹਰਾ ਕੇ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤੇ ਸੱਤਾ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਇਗਬੋ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਨਕਾਲੀ(nkali) ਇਹ ਇਕ ਨਾਂਵ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੋਟਾ ਅਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ – ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਬਣਨਾ। ਸਾਡੇ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਨਕਾਲੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੌਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਾਕਤ, ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਬੰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਫਲਸਤੀਨੀ ਕਵੀ ਮੋਰਿਡ ਬਾਰਗੌਤੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਾਣ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋਵੇ, ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਹ ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਨਾਲ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਨਾ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਕਹਾਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਸਟੇਟ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਸਟੇਟ ਦੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ’ਚ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਮਰਦ ਮੇਰੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਂਙ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਇਕ ਨਾਵਲ “ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਾਈਕੋ” ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ।…ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਮ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਜੁਆਨ ਅਮਰੀਕੀ, ਸੀਰੀਅਲ ਕਿਲਰ ਹਨ। ਹੁਣ…

ਹੁਣ-ਹੁਣ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਹਲਕੀ ਖਿਝ ’ਚ ਆ ਕੇ ਆਖੀ ਸੀ। ਪਰ….ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇਕ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਸਦਾ ਇਕ ਕਿਰਦਾਰ ਸੀਰੀਅਲ ਕਿਲਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਚੰਗੇਰੀ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੱਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਟੇਲਰ ਤੇ ਉਪਡਾਇਕ ਅਤੇ ਸਟੇਨਬੈੱਕ ਤੇ ਗੇਟਸਕਿਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਲੇਖਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਬਚਪਨ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਘੜਾਂ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈੰ ਬਚਪਨ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਰਿਹਾ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰਪੂਰ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਘਣੇ ਤਾਣੇ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਦਾਦੇ ਜੋ ਸਨ, ਉਹ ਰਫਿਊਜੀ ਕੈਂਪਾਂ ’ਚ ਮਰੇ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਪੌਲੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਸਿਹਤ-ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੀ। ਮੇਰੇ ਨੇੜਲੇ ਦੋਸਤਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ, ਓਕੋਲਾਮਾ, ਇਕ ਜ਼ਹਾਜ਼-ਹਾਦਸੇ ’ਚ ਗੁਜ਼ਰ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਅੱਗਾਂ ਵਾਲੇ ਟਰੱਕਾਂ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਮਨਕਾਰੀ ਫੌਜੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਾਲ-ਉਮਰੇ ਮੈਂ ਨਾਸ਼ਤੇ ਦੇ ਮੇਜ ਤੋਂ ਜੈਮ ਤੇ ਮੱਖਣ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖੇ, ਬਰੈੱਡ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਦੁੱਧ ਵੀ ਰਾਸ਼ਨ ’ਤੇ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ। ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨੀਕ੍ਰਿਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਡਰ ਸਾਡੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ’ਤੇ ਛਾਇਆ ਰਿਹਾ।

ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਹਨਾਂ ਨਾਕਾਰਤਮਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ। ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪ (stereotype) ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਧੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਬੇਸ਼ੱਕ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲਾਂ ਦਾ ਭਰਿਆ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਂਗੋ ਵਿਚ ਡਰਾਉਣੇ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਰਜੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਜਾਂ ਤਬਾਹੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਏਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸਹਿਚਾਰ ਬਣਾਏ ਬਗੈਰ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

 ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ – ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਖੋਂਹਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਮਾਨ ਮਾਨਵਤਾ ਵਾਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਾਡੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸੋ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ, ਭਾਵ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਹੁੰਦਾ? ਜੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਫਿਡੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਹੈ? ਜੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲਈ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਨੈਟਵਰਕ ਹੁੰਦਾ? ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਲੇਖਕ ਚਿਨੂਆ ਅਚੀਬੇ ਜਿਸਨੂੰ “ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ” ਆਖਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ ਮੇਰੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਮੁਹਤਰ ਬਾਕਾਰੇ  ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਖੋਲ੍ਹਿਆ? ਹੁਣ, ਰਿਵਾਇਤੀ ਸਮਝ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ਼ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਪੜ੍ਹਨਗੇ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਹਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਮੁਹਈਆ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਛਾਪਿਆ। ਮੈਂ ਲਾਗੋਸ ਵਿਚ, ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਨ ਲਈ ਟੀ.ਵੀ. ਸਟੇਸ਼ਨ ਗਈ ਤੇ ਇਕ ਔਰਤ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਸੰਦੇਸ਼-ਵਾਹਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਵਲ ਸੱਚੀਂ ਪਸੰਦ ਆਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਅੰਤ be ਨਹੀਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਿਆ। ਹੁਣ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦੈ….” ਤੇ ਉਸਨੇ ਦੱਸਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਤੇ ਹੁਣ ਨਾ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਮੋਹੀ ਗਈ, ਬਲਕਿ ਹਲੂਣੀ ਵੀ ਗਈ। ਨਾਈਜੀਰੀਆਈਆਂ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉਹ  ਔਰਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ’ਤੇ ਹੱਕ ਵੀ ਜਿਤਾਇਆ। ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ’ਚ ਕੀ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦੈ ਉਸਨੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।

ਹੁਣ, ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ, ਮੇਰੀ ਦੋਸਤ ਫੰਮੀ ਇਆਂਡਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਲਾਗੋਸ ਵਿਚ ਇਕ ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਿਡਰ ਔਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਪਸੰਦ  ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ, ਲਾਗੋਸ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਦੇ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ? ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ, ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਲੋਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪਿਜਿਨ, ਇਗਬੋ, ਯੌਰਬਾ ਤੇ ਇਜੋ ਵਿਚ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜੇਅ-ਜੈੱਡ ਤੋਂ ਫੇਲਾ, ਤੋਂ ਬਾੱਬ ਮਾਰਲੇ, ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਿਆਂ ਤੀਕਰ ਰਲਵੇਂ-ਮਿਲਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਨ। ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ, ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਵਕੀਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਹੜੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਉਸ ਹਾਸੋ-ਹੀਣੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਿਹੜਾ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਵਿਆਉਣ ਲਈ ਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ? ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ, ਕਲਾਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਨੌਲੀਵੁੱਡ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਹੜੇ ਵੱਡੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਔਕੜਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਏਨੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ ਕਿ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਲੋਕ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਖਪਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੂਮ-ਮੇਟ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੀਂਢੀਆਂ ਗੁੰਦਣ ਵਾਲੀ ਸੁਪਨਸਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ  ਵੇਚਣ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੈ? ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੱਖਾਂ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਫੇਲ੍ਹ ਵੀ ਹੋਏ, ਪਰ ਸੁਪਨੇ ਪਾਲਣੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ।

ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋੰ ਮੈਂ ਘਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈਆਂ ਦੀ ਖਿਝ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ – ਸਾਡਾ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਇਨਫ਼ਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ, ਸਾਡੀ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਸਰਕਾਰ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਚਕ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਧਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕਰਕੇ।

ਮੈਂ ਹਰ ਹੁਨਾਲ ਲਾਗੋਸ ਵਿਚ ਲੇਖਣ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਅਰਜੀ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਣ ਵਾਸਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਨੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਰਲ਼ ਕੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲੇ ਫਾਰਾਫਿਨਾ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਾਡੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਨ, ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਹਨ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਟੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹਨ, ਲਈ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਕਰਨੀਆਂ।

ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਾਇਨੇਖੇਜ਼ ਹਨ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਤੇ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਖੁਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਐਲਿਸ ਵਾਕਰ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੱਖਣੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਗਏ ਦੱਖਣੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਈ, “ਉਹ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਆਪ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਦੇ। ਸੁਣਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹਿਸ਼ਤ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ।”

ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨਿਬੇੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ  ਹਾਂ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਸੀਂ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਹਿਸ਼ਤ ਮੁੜ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। 

ਕਿਤਾਬ “ਸੁਣ ਸਖੀਏ” (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਕਿਰਤ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ , 2024) ਵਿੱਚੋਂ  
https://trolleytimes.com/product/sun-sakhiye/